گردەبەرز

دواین نوێکردنەوە: 2026-04-08


لاپەڕەی 181

گرد

گردێکی بەرزە، کەوتووەتە باکوری گوندی تریفە، لەسەر ڕیگای سەرەکی هەڵەبجە-نەورۆڵی. لە سنوری زەییەکانی گوندی (پریسی سەروو- تريفە). (٧٥٢م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. به ‌دووریی نزیکەی دوو کیلۆمەتر، کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندەکەوە و بەشە بەرزەکانی گردەکە دەوڵەمەندە بە کورتە گیا و وەک لەوەڕگا بەکاردەهێنرێت، چەند گۆڕێکی کۆن لەسەر گردەکە هەیە. لە دەیەی کۆتایی سەدەی بیستەمدا لەلایەن ژمارەیەک لە دانیشتوانی ناوچەکەوە بەشێکی زۆری گردەکە کنە و پشکنینی بۆ کرا، ئەمەیش بەمەبەستی دۆزینەوەی شوێنەوار و زێڕ. چەند پارچەیەکی شوێنەوای تێدا دۆزراوەتەوە و فرۆشراوە، بەم هۆیەوە تا ئیستاش شوێنەواری چاڵە هەڵکەندراوەکان دیارە، کە زیاترە لە ٧٥ چاڵ.

سەرچاوەکان:

  1. چاوپێکەوتنی ئامادەکار لەگەڵ (ئەشرەف محەممەد عەزیز)، لەدایکبوو: ١٩٦٤، بڕوانامە: ئامادەيى،فەرمانبەر خەڵکى گوندی (پریسی سەروو)، لە ١٥ی ٢ی ٢٠٢٣.
  2. چاوپێکەوتنی ئامادەکار لەگەڵ (ئەحمەد مەحموود ڕۆبیتەن بارام)، لەدايکبوو: ١٩٤٣، ئاستی خوێندن: سەرەتايى، پیشە: کاسب، لە ١٠ی ٩ی ٢٠٢٣، لە هەڵەبجە.
  3. چاوپێکەوتنی ئامادەکار لەگەڵ (حیکمەت عومەر حەمەساڵح محەممەد)، لەدایکبوو: ١٩٦٨، بڕوانامە: ئامادەیی، پیشە: فەرمانبەر، لە ١٠ی ٩ی ٢٠٢٣، لە هەڵەبجە.

ئامادەکردنی: ئوسامە ئەشرەف محەممەد

2

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

وسوو

کەوتووەتە سنوری گوندی (گورگە چیا). بە نزیکەی (٢٥٠م) کەوتووەتە خۆرئاوای گردی قۆرتاسەوە. بەرزیەکەی نزیکەی دە مەتر بێت. لە ڕۆژنامەی سۆمەر لە ساڵی ١٩٦١ بە وصو ناوی هاتووە. ناوەکەی پێدەچێت لە یوسفەوە هاتبێت، کە لەسەر زاری خەڵکی ناوچەکە بەو ناوە دەوترێت وێسو. ڕووبەرەکەی نزیکەی دۆنم و نیوێک دەبێت. بە گردی ئاشەکەش ناودەبرێت، کە لە زەمانی حامد بەگدا دروستکراوە. بە ئاوی جۆگەی قۆرتاس و کانیی بەهارە، ئاشەکە ئیشیکردووە. بە گردە ماتەکەش ناودەبرێت، چونکە لە چاو گردی قۆرتاسدا بچوکترە. بە بڕوای نوسەر کۆنترە لە گردی قۆرتاس، چونکە جۆرە بەردێکی تێدایە، کە تیژ و نوکنن لە جۆری بەردە چەخماغە.

قوتە کەوە

کەوتووەتە باکورى خۆرئاواى گوندى (قارەمانى)ی سەر بە ناحیەی (سیروان). نزيکەى (٤٥٧م) لە ئاستى ڕووى دەرياوه بەرزە. لەکاتى بەرزبوونەوەى ئاستى ئاوى دەرياچەى دەربەنديخان، ئاوى دەرياچەکە چواردەورى دەگرێت و لەشێوەى دورگەيەکى بچووکدا دەردەکەوێت.

قوتەى دارە سێ قاچە

کەوتووەتە باکورى خۆرئاواى گوندى (قارەمانى)ی سەر بە ناحیە‌ی (سیروان) و نزيکەى (١٣٠٠م) لە سەنتەرى گوندەکەوە دووره. نزيکەى (٤٩٠م) لەئاستى ڕووى دەرياوە بەرزە و بەهۆى بوونى دارێکـى سـێ قاچـەوه،‌ ناونـراوە گـردى دارە سـێ قاچە.

قووتى چياخوان

کەوتووەتە‌ خۆرهەڵاتى گوندی (گڵێجاڵ). (١٠٥٠م) له ‌ئاستى ڕووى دەرياوە بەرزە. لە باشورى خۆرهەڵاتييەوە (گردى ملە کەوته)‌ و شانى (کەڵەگا کەنان) و لە باکوريشيەوە گردەکانى (ڕەحمان مردوو، قوتى بلێلان) هەيە.

قۆرتاس

بە دووریی دوو کیلۆمەتر و نیو کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (گورگەچیا)وە. یەکێکە لە گردە بەناوبانگەکانی ناوچەکە. بە چوار گردی دیکە دەورەدراوە. پێدەچێت بۆ پارێزگاریکردن لەم گردە سەرەکییە دروستکرابن. لە ١١ی ٥ی ١٩٤٦ لە ڕۆژنامەی وەقائیعی عراقیدا بە شوێنەوار تۆمارکراوە. مێژووەکەی بۆ ٤٥٠٠ ساڵ دەگەڕێتەوە. شێوەکەی هێلکەییە و بەرزییەکەی نزیکەی (١٥م) دەبێت. ڕووبەرەکەی زیاتر لە پێنج دۆنمە. دەڕوانێت بەسەر دەریاچەی دەربەندیخاندا و ئاو چواردەوریداوە. لەدوای گردەکانی بەکراوا و یاسین تەپە، لەڕووی گرنگی و بەرزیەوە، بە سێیەم گرد دادەنرێت. بە درێژایی مێژوو ئاوەدانی تێدابووە. لە ساڵی ١٩٦١ تیمێکی پشکنەری عێراقی بەناوەکانی تەها باقر و فواد سەفەر و باقر بەسمەجی بۆ پشکنین سەردانیانکردووە.

کانى گوێزێ

کەوتووەتە باکورى خۆرئاواى گوندى (قارەمانى)ی سەر بە ناحیە‌ی (سیروان) و نزيکەى (١٦٥٠م) لە ناوندى گوندەکەوە دوورە. (٥٣٠م) لە ئاستى ڕووى دەرياوه بەرزە. بەهۆى هەبوونى کانيیەک بەناوى (کانى گوێز) لە نزيک گردەکەدا ئەو ناوەی لێنراوە.