ژنهێنان

دواین نوێکردنەوە: 2026-04-08

مێژوو و شوێنەوار، کەلەپوور

لاپەڕەی 540

نەریت

دابونەریتێکی کوردەوارییە. بۆ بەیەکگەشتن و هاوسەرگیری نێوان نێر و مێ، چەند ڕێوڕەسم و مەرجێک ئەنجامدەدرێت. بەگشتی لە هەڵەبجە و هەورامان و شارەزووردا، لە ڕۆژگاری پێشتردا ئەمانە بووە:

١- دۆزینەوە و تەما: دۆزینەوە دیاریکردنی کچێک لە لایەن کوڕ خۆی یان کەسوکارییەوە.

٢- پرسیار و دوداچوون: زانینی ئەوەیه،‌ کە ئایا ئەو کچە شوو دەکات یان بە تەمای کەسێکی تر نییە؟

٣- ڕاماڵی: ڕێگە پاککردنەوەی کارەکە بە ڕاسپێریی کەسێک، کە بە ناڕاستەوخۆ نیاز بە گوێی کەسوکاری کچەکە دەدات و وەسفی ماڵی کوڕ بە باوانی کچە دەگەیەنێت و لە هەنگاوەکانی تر دڵنایی وەردەگرێت.

٤- خوازبێنی: چەند کەسێکی ژیر و پێگەداری ناو کۆمەڵ لە ماڵە کوڕەکە دەنێررێن بۆ داخوازیکردن لە ماڵی‌ کچەکە‌.

٥- ماڵبڕینەوە و ڕێککەوتن: چەند کەسێک لە کەسوکاری کوڕ سەردانی ماڵە کچە دەکەن و لەسەر مارەیی و ماڵ و پەڵپی ئەوان ڕێکدەکەون. (گەر داوای پارە و شتی نەختنەی پێشوەختە بکەن، پێیدەوترێت شیربایی).

٦- مارەبڕین: زانایەکی ئایینی لەسەر ئەو ماڵەی، کە لەسەری ڕێککەوتن کراوە، مارەیاندەکات.

٧- شیرینی خواردنەوە: خۆشەویستان و کەسوکاری هەردوولا کۆدەبنەوە شیرینی دەخۆنەوە.

٨- دەستگیرانداری (ڕەسێکێشان): ماوەی نێوان مارەبڕین و کاتی گواستنەوەی بووکە، کە کوڕ یان کەسوکاری کوڕ سەردانی ماڵی کچەدەکەن و دەستودیاری بۆ دەبەن.

٩- بەربووکی: ڕۆژێک پێش گواستنەوە لە مأڵە زاواوە ژنێک یان دووژنی نزیک لە کوڕ دەنێرنە ماڵە بووک.

١٠- خەنەبەندان: لە خەنەگرتنی دەستوپەنجەی کچانە شەوی پێش گواستنەوە.

١١- گواستنەوە: بووک دەبرێتە ماڵی زاوا. هەر ناوچەیەک بەزم و ڕەزمی بووک گواستنەوەی خۆی هەیە. بۆ نموونە لە هەوراماندا بە ئاوازێکی تایبەت و ناسراو بووک دەبرێت کە بە بەزمی (یادەوبادە) ناسراوە.

١٢- تەلبردن و تەلهێنان: نەریت و ڕەسمێکی کۆمەڵایەتییە. بریتییە لە (تەلبردن: توێشووبردن) ئەو شیرینی و کەلوپەل و پێداویستییانەن، کە ماڵی بووک دەیبەن بۆ ماڵی زاوا، لە کاتی چونیان بۆ بەرەو باوانکردنەوە بووک. (تەلهێنان) ئەو شیرینی و دەستودیارییانەن، کە ماڵی زاوا دەیبەن بۆ ماڵی بووک لە چوون بەشوێن بووکدا بۆ هێنانەوەی دوای باوانکردنەوەی.

١٣- زەماخوانە: ئەو خۆراک و خوانەیە پێش بەرەو باوانکردنەوەی بووک، ڕۆژانە لە ماڵی باوکی بووکەوە دەچێت بۆ ماڵی زاوا. بەو خوانە دەوترێت (زەما خوان -زاوا خوان) ئەو نان و چێشتەیە بۆماوەی (٣یان ٧) ڕۆژ لە ماڵی بووکەوە دەبرێت بۆ ماڵی زاوا.

سەرچاوەکان:

  1. سەربوردێکی هەورامان و سەردانێکی تەوێڵە، عبدالرزاق عبدالرحمن محمد، چاپی یەکەم، تاران، ٢٠٠٥، ل٨٤٥.
  2. هەورامان، ئەیوب ڕۆستەم، بەرگی یەکەم، چاپی یەکەم، ئۆفسێتی قانیع، سلێمانی، ٢٠٠٤، ل٢٧٦-٢٧٧.
  3. کوردەواری، حەمید ڕەشاش، چاپی دوووم، چاپخانەی زانکۆی سەلاحەدین، هەولێر، ٢٠١٧، ل١٢١-١٢٢.
  4. مێژووی هەورامان، د. محمد امین هورامانی، انتشارات بلخ، ٢٠٠٠، ل١٠١٧ و ١٠٤٤.
  5. هونەری ژیان لە هەوراماندا، ئەیوب کوێخا ڕۆستەم، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ل٢١٤.

ئامادەکردنی: هومایون ساحیب کەریم

2

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

بالۆکەلابردن

لابردنی گۆشتی زیادەی لەشە، کە بە شێوەی بالۆکە دەرکەوتوون. بێجگە لە دەرمانی گیایی و چەند شتێکی تر وەک چارەسەر لە ڕێگەی باوەڕی خەڵکیشەوە پەنا بۆ لابردنیان براوە. لەوانە: لێدانی میزی خۆی، هاڕاوەی تەباشیر، شیری چەند ڕووەکێک، بادانی پژ و لقی داری تەڕ، کە کەسێکی تر، لقەکان بادەدات و بۆ کەسی بالۆکەدار، یان هێنانی سپڵێک و دەنکە جۆ، یان گەنم بەژمارەی بالۆکەکان، دەنکە جۆکان دەچەقێنرێن بەسپڵەکەدا و پاشان لە شوێنێک کەس نەزانێت سپڵ و جۆکان دەشاردرێنەوە.

زیاتر بزانە
نەریت

بەبۆن کەوتن

باوەڕ و نەریتیی ناوچەکەیە. نەخۆشکەوتنی منداڵی ساوایە. لە بیروباوەڕی خەڵکی ناوچەکەدا وا دەوترێت، کە بۆنیکی تیژی عەتر و دەرمان بەریکەوتووە. لەبەرئەوە لە کۆنەوە بیر لە چارەسرکردنی کراوەتەوە و بۆ ئەو مەبەستە چەندین ژنە حەکیم کاریان بۆ کردووە. بە زۆری لە خەنە و مادەیەکی تری وەک زەنجەفیل، گژنیژ، قاوە.. هتد بەکارهێنراوە. منداڵی بەبۆنکەوتوو تێکەڵ بە منداڵی تر نەدەکرا هەتا چاک بووەتەوە. هەتا ئێستاش وەک چارەسەرێکی کوردی باوی هەیە.

زیاتر بزانە
نەریت

بەردی بەخت و شیفا

باوێکی ناو ژنانی کوردەوارییە، لە چوونە سەر مەزار و گۆڕی شەخس و پیاوچاکاندا، تاقیکردنەوەی بەختە لەڕێگەی باوەڕداری خەڵکەوە لە پێوەلکاندنی بەرد بە دیوار و کێل و و مەزاری پیاوچاکانەوە بۆ جێبەجێبوونی نیازی دڵ، یان هێنانی بەردەکە بە دیوار و گومەزدا، یان هەڵدان و مانەوە و لادان بۆ لای هەندێک بەرد. بە هیوای بەختی باش یان چاکبوونەوەی نەخۆش، بەم بەردانە وتراوە مراز حاسڵ، یان زیادکردنی فەڕ و پیت. لە ناوچەی هەڵەبجە و هەوراماندا بەم جۆرە پەیڕەوکراوە. وەک: هێنانی بەردی بچکۆلە بە دیوارە بەردی وشکە کەڵەکی گۆڕی شێخ مۆمن لە گوڵانی سەرووی هەڵەبجە لەلایەن کچانەوە. دانانی منداڵی ئیفلیج و لازەبوون لە چاڵی بەردەقنجەکەی نێوان کانی شێخ و بامۆکدا. سوڕانەوەی بووک بە دەوری بەردی (بووکە ڕێ)دا لە نزیک گوندی عەبابەیلێ پێش ئەوەی ببرێتە ماڵی زاوا، بە هیوای بەختی باش و دامەزراندن. بردنی سەری نەخۆش بە کونی بەردەکەی ئیمام قاسمدا لە گوندی عەبابەیلێ. بەرد خستنە ناو مەشکە، یان ناو کەنووی ئارد بۆ زیادکردنی دۆ و پیتی ئارد، وەک لە هەورامان بە بەردی پیرشالیار و سیرەکۆ لە ناوچەی هاوار دەکرێت.

زیاتر بزانە
نەریت

بەڕێکردنی مردوو لای یارسانەکان

کەسی مردوو لە ئایینی یارسانیدا بە گوێرەی ئەرک و نەریتی ئایینی یارسان، چەند قۆناغ و ڕەسمێکی هەیە. لەوانە: ١- سروودی مردووشتن (دوعای غوسڵی مەیت): پەیوەندی بە مردووشتنەوە هەیە. ئاماژە بە ئاوی پیرۆزی تەشار کراوە و لە ڕووی ڕاستییەوە پاکبوونەوەی مردووەکە بەستراوەتەوە بە ئاوی تەشارەوە. سەرئەنجام ئەم دوعایەی بە ناوی پیربنیامینەوە تۆمارکردووە: سەرەتاکەی بەم جۆرەیە: پاکیان پاک با، جەی جامە و جەستە پاکیان پاک با، ئی ئاوە پەی نیەت حەیات بۆ ئەحیا، ئی پۆستەو سیفات زندەگیش ئارا، ئی ئاومان مجی وەسەر سیفاتی، پەی قاپی ڕۆحش باقیش حەیاتی، جە هەزارویەک دۆن بونیش نەجاتی، ئاسودەگیش بۆ جەی ڕای مەماتی. ٢- دوعای تەلقینی مردوو: پاککردنەوەی باوەڕداری مردووەکە و شایەتیدان لەسەر ئاییندار بوونی. نزاکردن و داوای هیممەت بۆی. بەم جۆرەیە: ئامین ئەو باقی، ئینا قاپ ڕۆح ئامین ئەوباقی، سەسپەردەی شەرت کەوسەر ساقی، ڕۆحش نە عالەم زەڕی بی باقی، وەکردار پاکی وەیەقین ساف، نەی فانی پڕ فەن نەکەردەن خیلاف، نەژێر بەیداخ هەفت لالە نوری، پیرش بنیامی نە گرد ئومووری، چون کردەش هەنەن نە لەوح ئەخزەر، بە یان وە ئیمداد داودەو ڕەهبەر، حازرەن وە حزور سوڵتان سەروەر، خەڵات باقیش جەیگا کەردنەوەر... ٣- دوعای خاکسپاری مردوو: یادخستنەوەی مردوەکە و چۆنیەتی وەڵامگۆیی لە خاکدا و لاڵانەوە و تەیکردنی ڕێگە و تەجەلا و دووبارە هاتنەوەی بۆ دونیا و پۆشینی پۆشاکی نوێی.. هتد. بەم جۆرەیە: وەشەرت و ئیقرار، بەرگت پۆشەنان وەشەرت و ئیقرار، بلە وە پابوس سوڵتان سالار، نازەو ناز ڕەوا جە پەروەردگار، و ئەرکان خاس وە گەردەت لار، وە غوسڵ باتن تەیب و تەیار، وە سەر سپردە دەست وە کردار، بلاڵە وەعجز بواچە وە زار، بگێرە دامان پیر بوردەبار، سەلام دە وە نویر شای خاوەندگار، دەهەن بشکاوە زوان کەر وە مار، ئیقرارت باوەر جە لای ساحێبکار، پەرێ ویەردەت بلاڵە ژ ئەو، هەتا وەکردەی وێت بکەرۆ سەوەو.

زیاتر بزانە
نەریت

بەسیای: بەستن

نەیاریکردنی زاوایە بەوەی، کە ئەو کچەی بردوویەتی نەتوانێت بیکات بە ژن، بۆ ئەو مەبەستە کەسی نەیار لە سەروەختی مارەبڕینەکەدا گرێی لە بەن یان دەزوویەک، یان نینۆکگر و چەقۆیەکی نوقاندووە، یان هەر شتێک لەو بابەتە، کە بەستن و کردنەوە، یان داخستن و کردنەوەی ویستبێت، لە دەرئەنجامی ئەم بەستنەدا شەوانی پەردە لە زاوا تێکدراوە، باوەڕەکە کاریگەری دەروونی لە بیرکردنەوەی خەڵکیدا بەجێهێشتووە و چەند ئاهەنگێکی پێ هەڵوەشاوەتەوە. لەناو فۆلکلۆر و گۆرانی میللیشدا ڕەنگیداوەتەوە. لە زۆربەی کوردەواریدا باوبووە و لە هەڵەبجە و هەورامان و شارەزوریشدا چەندین چیرۆک لەو بارەوە هەن. بۆ چارەسەر پەنا براوەتە بەر نوشتە و سەردانیکردنی کەسانی جادوباز. ناوبانگی هەندێک لەوکەسانە لەناوچەکەدا بڵاوبووە.

زیاتر بزانە
نەریت

بەهارە کۆچ و هەوارگەکانی بەمۆ

ساڵانە لە کۆتایی وەرزی بەهاردا خەڵکی گوندەکانی بناری بەمۆ، بەهۆی گەرمبوونی کەشوهەوا و زۆربوونی مێشومەگەز و مارومێروو، گوندەکانیان چۆڵکردووە و کۆچییانکردووە بۆ هەوارگە فێنکەکانی بناری کەژەکان و مەنزڵیان بردووەتە سەر کانیاوەکان. لەبەر ئەوەی ئەم کۆچکردنە لە وەرزی بەهاردا دەستیپێکردووە، پێیوتراوە بەهارە کۆچ. لە گرنگترین ئەو کانیاو و هەوارگانەی، کە بەهاران خەڵکی گوندەکان ڕوویانتێکردوون: کانی پانکە، کانی خۆشک، سەوەردە، گەچێن، زریسکێ، دارەکونجە، کەڕەگڵ، بنگوێز، ڕەیسان، هێجەڵە، میرزالە، چناردۆڵ، پەڵگژێ. شایانی باسە هەر عێلێک چ لە گەرمیان و چ لە کوێستان لە ڕابردوودا هەواری تایبەت و شوێنی دیاریکراوی خۆی هەبووە. لە ناو هۆزی جافدا کۆچ و کۆچبار وەک نەریت ڕێگەو ڕێچکە و دەستوری کار و بەرپرسیاریەتیی خۆی هەبووە.

زیاتر بزانە
نەریت