زيندانی تۆپزاوا

دواین نوێکردنەوە: 2026-04-08


لاپەڕەی 153

شوێنەوار

سەربازگەیەکی عێراقییە. بە نەخشەی یەکیەتی سۆڤیەتی جاران، لە باشوری خۆرئاوای کەرکوک، ڕژێمی بەعس دوای نسکۆ زەوییەکانی لە گوندنشینە کوردەکان سەندوەتەوە خستوویەتیە سەر وەزارەتی بەرگری عێراقی و دوای دەستپێکردنی شەڕی عێراق و ئێران بڕیاری دروستکردنی داوە و ساڵی ١٩٨٢ تەواوبووە. ٦٠کم لە خۆراوای شاری کەرکوکەوە دوورە. لەسەر ڕێگەی کەرکوک - حەویجەدایە. دوو دەرگای گەورە و چوونەژوور و هاتنەدەری هەیە. بە سایدی قیرتاوکراو و شۆستەوە، لە چەند هۆڵێکی گەورە و چەندین هۆڵی بچووک پێکهاتووە. ژوور و ئۆفیسی ئیداری و چێشتخانە و شوێنی مانەوەی فەرماندە سەربازییەکانی و مەیدانی مەشقی هەیە. دوای کیمیابارانی هەڵەبجە و شاڵاوەکانی ئەنفال، دەستبەسەر و گیراوەکانی بۆ سەرژمێری و دیاریکردنی چارەنوسیان و جیاکرنەوەی کچی گەنج و ژن و پیر و منداڵ تێداکۆدەکرایەوە. چەندین خێزانی هەڵەبجەیی دوای لێکۆڵینەوەیان لە بەڕێوەبەرێتیی ئەمنی سلێمانی، ڕەوانەی ئێرە کراون و لێرەوە گواستراونەتەوە بۆ بیابانی سەماوە بۆ زیندەبەچاڵکردن و هەندێکیشیان بۆ نوگرەسەلمان و چارەنوسی هەندێکیان هێشتا نادیارە. لە بیرەوەریی هەڵەبجەییەکاندا شوێنی گرتووە و چەندین شایەتحاڵ باسیان لەم زیدانە کردووە و بە دەروازەی دۆزەخ ناویانبردووە. ڕزگاربوانی ئەنفال و چالاکوانان و نوسەرانی جینۆساید داواد دەکەن بکرێتە مۆنۆمێنێت.

سەرچاوەکان:

  1. ڕۆمەڵخەزای هەڵەبجە، هاودەنگ محەممەد فەرەج، بەرگی یەکەم، چاپی یەکەم، چاپخانەی چوار چرا، سلێمانی، ٢٠١٥، ل٩٢، ٩٦.
  2. نوگرەسەلمان قەڵای مەرگ و پاکتاوی نەژادی، سمکۆ سابیر، چاپی یەکەم، چاپخانە ؟، تاران، ٢٠٢٣، ل٢٠٠، ٢٩٦.
  3. گەشتەکانی ئەنفالستان، عومەر محەممەد، بەرگی یەکەم، چاپی یەکەم، چاپخانەی سەردەم، سلێمانی، ٢٠٢١، ل٨٧٧-٨٧٨.
  4. چاوپێکەوتنی ئامادەکار لەگەڵ مامۆستا (سەلمان ئەڵڵاکەرەم سەید ئەحمەد)ی ئەندامی کۆمەڵەی ئەنفالکراوانی هەڵەبجە، لەدایکبوو: ١٩٦٥، بڕوانامە: بەکالۆریۆس، لە ٣ی ٤ی ٢٠٢٣، لە هەڵەبجە.

ئامادەکردنی: هومایون ساحیب کەریم

2

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

گردی وەیسی: مەلاوەیسە

گردێکی شوێنەواریی شێوە لاکێشەییە. بەرزییەکەی نزیکەی (١٥م) لەچاو زەوییەکانی دەوروبەری بەرزترە، گردێکی سروشتیە، تەنیشتەکانی بۆ خوارەوە لێژ بوونەتەوە. کەوتووەتە گوندی مەلاوەیسە لەسەر ڕێگەی سەرەکیی (گردیگۆ – سەیدسادق). لەگوندی (قەدەفەری)وە ڕیگایەک بەرەو گردەکە و گوندی مەلاوەیسە دەچێت بە دووریی کیلۆمەترێک، ڕووبەری گردەکە نزیکەی (٧٠٠٠م) دەبێت، سەر بە شارۆچکەی خورماڵە. هەتا ئێستا کاری هەڵکۆڵینی زانستی بۆ نەکراوە، بۆ سەردەمی (ئاشوورییەکان) دەگەڕێتەوە و چەندین کەرەستەی شوێنەواری تێدا دۆزراوەتەوە، وەک گۆزە و سکە و دراو، لەئێستادا گۆڕستانی گوندەکەی لەسەر دروستکراوە. تەواوی خانوی گوندەکە لەسەر گردەکە بونیادنراون و بەشێکی لێکراوە بە کشتوکاڵ، ئەمەش وایکردووە گردە شوێنەوارییەکە گۆڕانکاری لەشێوەکەیدا ڕووبدات.

زیاتر بزانە
شوێنەوار

گردی وسوو

گردێکی شوێنەواریی دەستکردی شێوە لاکێشەییە. بەرزییەکەی نزیکەی پێنج مەترە. کەوتووەته سنوری گوندی (گورگەچیا)ی سەر بە ناحیەی (سیروان). ڕووبەرەکەی نزیکەی (١٠٠٠م٢)یە. هەتا ئێستا کاری هەڵکۆڵینی زانستی بۆ نەکراوە. چەند پارچەی بەردی تێژ کراو (بەردە ئەستێ) و گۆزەی شکاوی لێ دۆزراوەتەوە. بەپێی هەڵسەنگاندن و بەراوردکردن بەشێکی بۆ سەردەمی (چاخی بەردینی نوێ) و سەردەمی (ساسانی و ئیسلامی) دەگەڕێتەوە.

زیاتر بزانە
شوێنەوار

گڵێجاڵە بچکۆلە

پاشماوەی قەڵایەکی کۆنە. کەوتووەتە باشوری خۆرهەڵاتی گوندی (گڵێجاڵ)ی ناوەندی ناحیەی (بەمۆ). بەپێی ئەو پاشماوە شوێنەوارییانەی، کە لە قەڵاکەدا دۆزراونەتەوە، بۆ سەردمەی پارسی و ساسانی دەگەڕێتەوە.

زیاتر بزانە
شوێنەوار

گوندە

گردێکی شوێنەواریی دەستکردی شێوە قوچەکییە. بەرزییەکەی نزیکەی (٢٥م)ە. کەوتووەتە سەر چەمی (حەوت ئاشان) لە باشور و خۆرئاوای شاری هەڵەبجە. ڕووبەرەکەی نزیکە (٩٠٠م)ە. هەتا ئێستا کاری هەڵکۆڵینی زانستی بۆ نەکراوە. بەپێی ئەو کەرەستە و ئامڕازانەی لێی دۆزراونەتەوە، بۆ سەردەمی (ساسانی) دەگەڕێتەوە.

زیاتر بزانە
شوێنەوار

گۆڕستانی ئەبو شەمامان

کەوتووەتە باکوری گوندی ئاوایی ڕۆستەم بەگ لە خۆرهەڵاتی ناحیەی خورماڵ بە دووریی سێ کێلۆمەتر، لە سەنتەری پارێزگای هەڵەبجهوە‌ (١٥کم) دوورە. مێژووی گۆرستانەکە: لەسەر بنەمای کێلە نوسراوەکانی گۆڕستانەکە، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٣٥٠ ساڵ لەمەوبەر، کێلە تاشراوەکانی گۆڕستانەکە بەزمانی عەرەبی و خەتی فارسی لەسەریان نوسراوە، کە خاوەنی گۆڕەکان بەگزادە و شێخەکانی ناوچەکەن، لە ئیستادا زیاتر لە ١٥ کێلی شوێنەواری تێدا بەجێماوە.

زیاتر بزانە
شوێنەوار

گۆڕستانی ڕێوڵە

گۆڕستانی دێی کۆنی گوندی (بەڵخە)یە. بە دووریی (٥٠٠م) کەوتووەتە خوار گوندەکەوە لە لا نساری ڕێوڵە و خوار شاخی هانەوەهارەی بەڵخە و باخی سەی حەبیب. دەکرێت بە دوو بەشەوە. سێ شێواز مردووی لێنێژراوە. بەشێکی کۆنی، کە ڕووفاتەکانیان بۆ پێش ئیسلام و سەردەمی زەردشت دەگەڕێتەوە، چونکە خراونەتە نێو کوپەڵەوە. دەوترێت زەردەشت خۆیشی لە ئەشکەوتێکی نزیک بەم گوندە ژیاوە. بەشێکی مردووەکان ڕوو بە خۆر نێژراون. بەشی دووەمی کەمێک لە خوارترە و لە بەرامبەر بەشەکەی ترەوەیە هی سەردەمی ئیسلامە. بە هۆی نەشارەزاییەوە لە کاتی ئیشوکار و باخەوانیدا، زۆرێک لەم شوێنەوارە لەناوچووە.

زیاتر بزانە
شوێنەوار