مێژووی تەندروستیی هەڵەبجە لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستدا

کەرتی تەندروستی لە عێراق بەگشتی و لە کوردستان بەتایبەتی لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا یەکێک بووە لەو کەرتانەی، کە زۆر دواکەوتوو بووە و هەتا کۆتایی نیوەی یەکەمی سەدەی بیست دێژەی کێشاوە. ئەوانەی لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا کاری پزیشکیان کردووە پێیانوتراوە حەکیم (زۆرینەشیان مەسیحیی و جولەکە بوون). حەکیم خوایە، کە جولەکەیەکی خەڵکی خۆرهەڵاتی کوردستان بووە، پزیشکی تایبەتی ماڵی وەسمان پاشای جاف بووە و کاری حەکیمی لە سنوری قەزای گوڵعەنبەریشدا کردووە. بەپێی هەواڵێکی ڕۆژنامەی کەرکوک ١٩٣٠ محەممەد حیلمی ئەفەندی (حیلمی شاعیر) یەکێک بووە لەو برینپێچانەی، کە نزیکەی شەش ساڵێک لە هەڵەبجە و دواتریش لە خورماڵ کاریکردووە. لە ساڵانی سییەکاندا حکومەتی عێراقی لە پاڵ ناوەندی لیواکاندا لە بەشێک لە قەزاکانیشدا نەخۆشخانەی تایبەتی بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشەکان کردەوە، بەڵام ئەو نەخۆشخانانە و ژمارەی پزیشکەکان هەتا کۆتایی نیوەی یەکەمی سەدەی بیست لە ئاست پێویستیی دانیشتوانی شار و شارۆچکەکاندا نەبوون. لە سییەکاندا لە هەڵەبجە نۆرێنگە (المستوصف)ێک کراوەتەوە یەک دکتۆری بەناوی (د. ئاغا فانجلۆس جۆرج) هەبووە، وەک بەناوەکەیدا دیارە دکتۆری ناوبراو کورد نەبووە و بیانی بووە، بەڵام نازانرێت خەڵکی کام وڵات و سەر بە چ نەتەوەیەک بووە! بەپێی ئامارێک، کە لە ساڵی ١٩٤٨ بڵاوکراوەتەوە نەخۆشخانەیەک لە هەڵەبجەدا هەبووە بەناوی (مستشفی غازی الأول)، ئەوە جگە لە بوونی چەند نورێنگەیەک لە چەند ناوچەیەکی (تەوێڵە، خورماڵ، شانەدەری، پێنجوێن، وارماوا) و نەخۆشییە باوەکانی وەک (مەلاریا، تەراخوما، سکچوون و ڕشانەوە، تا) و کۆمەڵێک نەخۆشیی دیکە بڵاوبووە و ڕێژەی مردن لە ئاستێکی بەرزدا بووە.