مزگەوتى گەورەى خورماڵ
دواین نوێکردنەوە: 2026-04-09
کەوتووەتە باکورى شارۆچکەی (خورماڵ)ەوە. مێژوویەکی دێرینی هەیە. شێوازى بیناسازییەکەى گەلێک سەرنجڕاکێش بووە و ژوورەکانى لە ناوەوە تاقى کەوانەى گەورەى هەبووە. ڕووبەرى مزگەوتەکه (٢٠ بە ٥٠م٢)یە و حەوزێکى ئاوى هەیه، کە (٨ بە ١٢م٢) دەبێت و چەندین دارى سورەچنارى گەورەى تێدایە، کە دیمەنێکى سەرنجڕاکێشیان بە شوێنەکە بەخشیوە و ڕۆژانە گەشتیاران سەردانىدەکەن. هەروەها منارەیەکى بەرزی هەیە. هاوشێوەى خانەقاکانى بیارە و تەوێڵە خاوەنى حوجرە و تەکیە بووە. له سەردەمى دەوڵەتى عوسمانيدا نۆژەنکراوەتەوە و منارەى هەبووە و نۆ گومەزيشى بۆ دروستکراوە. منارەکەی ١٢م بەرزبووە. لە سەردەمى ميرنشينى حەسنەوەيى، سوڵتان سەليمى يەکەم، مير سلێمان پاشاى بابان (لە سەر دەستى موسا بەگ قائيمقامى گوڵعەنبەر)، پادشايى عێراق (مەليک فەيسەڵی یەکەم ساڵی ١٩٣٣)، کۆمارى عێراق (ئەحمەد حەسەن بەکر ساڵى ١٩٦٨)خزمەت کراوە و بایەخیپێدراوە. ناوەندی نوسینەوەی چەندین دەستنوس بووە، کە لە لایەن مامۆستا و قوتابیانەوە نوسراونەتەوە. لە مەلا بەناوبانگەکانی: مەلا محەمەدی موفتی ١٥٥٧، مەلا مستەفای گوڵعەنبەر ١٨٠٠، مەلا جەلالی خورماڵی ١٨١٥، سەید عارفی چۆڕی، مەلا محەمەدی مەلا بەها، ... هتد. چەند فەرمانێکی عوسمانی لە بارەیەوە هەیە. ساڵى ١٩٩٢ لە لايەن ڕابيتەى ئيسلامی و ساڵى ٢٠١٣یش لەلایەن حکومەتەوە نۆژەنکراوەتەوە. ساڵی ٢٠٢٣ لە لایەن حاجی عابید هەورامی و براکانییەوە تەختکراوە و بە چاودێری پێنج بەڕێوەبەرایەتیی گشتی و تیمێکی ئەندازیاریی پسپۆڕ، لەسەر شێوازی نەخشە کۆنەکەی سەردەمی عوسمانی دەستکراوە بە دروستکردنەوە.
سەرچاوەکان:
- مراکز الثقافيە مغمورە فى کردستان، عماد عبدالسلام ڕؤوف، دراس فى اهم مراکز الثقافيە التى برزت فى شمال العراق خلال قرون المتاخرە، جامعە بغداد، ص٦.
- چاوپێکەوتنی ئامادەکار (ڕەزوان عارف عەباس) لەگەڵ مامۆستا (عەبدوڵا حەمەموراد مەجيد)، پيشنوێژى مزگەوتەکە، لە ٢٧ی ١ی ٢٠٢٣، لە خورماڵ.
- گۆڤارى (خاک)، گولعەنبەری مێژوو خورماڵى ئەمڕۆ، دڵشاد مستەفا، ژمارە ٧٤، ساڵى حەوتەم، ٢٠٠٣، ل٣١
- خورماڵ، لێکۆڵینەوەیەکى سۆسیۆئەنسرۆپۆلۆجى، ئیبراهیم حاجى زەڵمى، بەرگى یەکەم، چاپى یەکەم، ٢٠٠٨، ل٢٧٢-٢٧٥.
- مێژووی مزگەوتی گەورەی خورماڵ. لێکۆڵیەوەی مێژووی. د.ئاراس محمد صالح. چاپی یەکەم. ناوەندی سارا. سلێمانی ٢٠٢١ل١٠٩-١١٠.
ئامادەکردنی: ڕەزوان عارف عەباس,د. ڕێباز لوقمان مستەفا