جامیعە: مزگەوتی گەورەی تەوێڵە

دواین نوێکردنەوە: 2026-04-15


مزگەوتی گەورەی تەوێڵەشی پێدەوترێت. مەڵبەندی پەروەردە و فێرکردن بووە. چەندین زانای گەورە تیایدا خوێندوویانە و مۆڵەتیان وەرگرتووە. کەوتووەتە ناوبازاڕەوە. ڕووبەرەکەی(١٧ بە ١٧م)ە. وەک دەوترێت لە سەردەمی (عەبدوڵڵای کوڕی عومەر)دا دروستکراوە. ساڵی ١٩٢٨ قادربەگ گەورەی دەکات و نوێی دەکاتەوە. وەستا بەناکەی (وەستا حەمە ئەمینی وەستا عەبدوڵڵا) بووە. وەستای تەختەبەندەکەیشی (وەستا عەبدوڵڵای دارتاش) بووە. ٢٠ کۆڵەکەی تێدا بەکارهاتووە. دوو دەرگا و دوو حەوز و دوو ڕیز دەستشۆری هەبووە. دوو وسڵخانە و سێ دوکان و شوێنی مردووشۆری هەبووە. لای چەپی مزگەوتەکە حوجرە و مەدرەسەی تێدابووە. ساڵی ١٩٤٧ نۆژەندەکرێتەوە. تەواوی نوێژەکانی تێدا دەکرێت. (مەلا یاسینی تەوێڵەیی و مەلا نەزیر و مەلا عەبدوڵڵای مەریوانی و مەلا ساحێب) وتارخوێن و پێشنوێژی مزگەوتەکە بوون. لە سەردەمی مەلا ساحێبدا یەکێک بووە لە خوێندنگە گرنگەکان. لە شەڕی (عێراق - ئێران)دا ڕووخاوە. دوای ڕاپەڕین خەڵکی تەوێڵە دروستیانکردەوە و ئەم مامۆستایانە وتاربێژی بوون: مەلا عوزێر، مەلا عەبدولقادر، مەلا بێساران، مەلا ئەرسەلان، مەلا فاروق، مەلا لوقمان بەڵخەیی، مەلا نوورەدین. ساڵی ١٩٩٧بە هەوڵی سەید عەبدولڕەحمان و مەلا عوزێر و مەلا لوقمان و عەبدالرەزاق ئەورەحمانی خەڵکی تەوێڵە، یەکگرتووی ئیسلامی جیاوازتر و لە بناغەوە دروستیکردووەتەوە.

سەرچاوەکان:

  1. سەربوردێکی هەورامان و سەردانێکی تەوێڵە، عبدالرزاق عبدالرحمن محمد، چاپی یەکەم، تاران، ٢٠٠٥، ل٥٣٠-٥٣٣.
  2. هەورامان، ئەیوب ڕۆستەم، بەرگی یەکەم، چاپی یەکەم، ٢٠٠٤، ل٣٦١.

ئامادەکردنی: هومایون ساحیب کەریم

3

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

گمە

کەوتووەتە گوندی (گمە)ی سەر بە ناحیە‌ی (بەمۆ). ساڵی ١٩٩٩ لەسەر ئەرکی (ڕابیتەی ئیسلامی کورد) دروستکراوە. لە یەک هۆڵ پێکهاتووە.

گورگەچیا

کەوتووەتە باشوری ڕۆژهەڵاتی گوندی (گورگەچیا)وە. ساڵی ١٩٨٣ لەسەر ئەرکی خێرخوازان دروستکراوە. دوای ڕاپەڕینی ١٩٨٧ی خەڵکی هەڵەبجە و سنورەکە، مزگەوتەکە و تەواوی خانووەکانی گوندەکە تەقێنراوەتەوە و دانیشتوانەکەشی ڕاگوێزراون. ساڵی ٢٠٠١ جارێکی تر لەسەر ئەرکی خێرخوار (ئەحمەد ئیسماعیل نانەکەلی) دروستکراوەتەوە. ساڵی ٢٠١٠ لەسەر ئەرکی خێرخوازان نۆژەن و فراوانکراوە. یەک نهۆمە. دوو دەروازە و یەک منارەی هەیە. گومەز و هۆڵی نییە، نوێژی هەینی تێدا ئەنجامدەدرێت. (مەلا ئەرکان عەبدولڕەحمان) مامۆستا و وتارخوێنی مزگەوتەکەیە.

گوڵان

کەوتووەتە گەڕەکى گوڵانى ژوورو لەناو شارى هەڵەبجە. ساڵى ١٩٨٤ بەسەرپەرشتى حاجى حەمەئەمينى عەبدولکەريمى زەردۆيى(گردەناوێى) دروستکراوە، واتە ئەم لە سەرەتاوە هەتا کۆتايى سەرپەرشتى دروستکردنەکەى کردووە. زەوييەکەى موڵکى حەمەبۆرى عەلى باوەکۆچەکى بووە و بەخشيويەتى بە مزگەوت، يەک جار لەلایەن حکومەتەوە نۆژەنکراوەتەوە و فراوانکراوە. يەک نهۆمە، دوو دەروازە و یەک منارەى هەيە. نوێژى هەينى تێدا ناکرێت. هۆڵى پرسەى هەيە. مامۆستا مەلا عەبدولڕەحمان مەحموود بامۆکى و مامۆستا مەلا محەممەد ئەحمەد سەيد جەميل مامۆستای مزگەوتەکەن.

گوڵەخانە

لە گوندی (گوڵەخانە)دا دوو مزگەوت هەن: ١- ساڵی ١٩٦٠ لەبەردەم گوندەکە و لەسەر کانییەک مزگەوتێک بە بەرد و قوڕ و دار لەلایەن (حاجی مەحموود محەممەد)ەوە دورستکراوە، دواتر لە ساڵی ١٩٩٦ لە هەمان شوێن لەسەر ئەرکی (محەممەدی حاجی مەحموود) مزگەوتەکە گەورە کراوە و نۆژەنکراوەتەوە. ساڵی ٢٠٠٠ ڕوخێنراوە و مزگەوتی دووەم دروستکراوە‌. ٢- ساڵی ٢٠٠٠ لەناو گوندەکەدا لەلایەن ڕابیتەی ئیسلامییەوە لەسەر ڕووبەری (٢٠٠م٢) دروستکراوە و ئاوی بۆ ڕاکێشاوە. لە ئێستادا کراوەیە و مامۆستا (مەلا محەممەد ڕۆستەم) پێشنوێژی مزگەوتەکەیە.

گوندە

کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی گوندی (گوندە)، ساڵى ١٩٨٧ ‌لەکاتى ڕاگواستنى گوندە سنورییەکاندا ڕوخێنراوە. ساڵی ١٩٩٦ لەسەر ئەرکی ڕابیتەی ئیسلامی کورد، دروستکراوەتەوە، یەک نهۆمە و یەک دەروازەی هەیە، منارەی هەیە. نوێژی هەینی تێدا ئەنجامنادرێت، مامۆستای فەرمی نییە.

گۆمەلار

کەوتووەتە باشوری گوندی (گۆمەلار). لەگەڵ بونیادنانی گوندەکەدا لە ساڵی ١٩٥٤ خەڵکی گوندەکە لەسەر ڕووبەری (٨٠م٢) دروستکراوە. ساڵى ١٩٨٧ ‌لەکاتى ڕاگواستنى گوندە سنورییەکاندا ڕوخێنراوە. ساڵی ١٩٩٣ لەگەڵ ئاوەدانکردنەوەی گوندەکە دروستکراوەتەوە. ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن خێرخوازانەوە نۆژەنکراوەتەوە و فراوانکراوە. لە ئێستادا مامۆستای بۆ دانەمەزراوە.