هەڵەبجە

کەوتووەتە باکوری خۆرهەڵاتی عێراق و خۆرهەڵاتی هەرێمی کوردستان و باشوری خۆرهەڵاتی سلێمانی. لە شارە دێرینەکانی هەرێمی کوردستانە، لەخۆرهەڵاتەوە لەگەڵ شار و گوندەکانی پاوە، مەریوان، نەوسود و شۆشمێ دزاوەر هاوسنورە. بە چیاکانی هەورامان و شنروێ و سورێن و باڵانبۆ دەورەدراوە، ناوەندی پارێزگا و قەزای ناوەند ناحیەکانی سیروان و بیارە و خورماڵ و بەمۆی لەخۆگرتووە. پێشتر سەنتەری قەزای گوڵعەنبەر بووە و سرۆچک، قزڵچە و قەرەداغی لەسەربووە. لە کۆنەوە لە دەوروبەریدا ژیان بووە و شوێنەوارکانی وەک بەکراوا و زەمەقی لێدەرکەوتووە. جافەکان و سیانزەماڵە لە ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێدانیدا، ڕۆڵیان هەبووە. ئاوەدانە و ناوچەیەکی گەشتیارییە و چەندین باخ و باخاتی لێیە، بە میوەکان ناودارە، بەتایبەتی هەناری هەڵەبجە، سنوری هەرێمی بڕیووە. دەشتی بەپیتی شارەزوور بەشێکی گەورەی خاکەکەی پێکهێناوە، ئاووهەوای ماماوەندە و تەنیا لە چلەکاندا گەرم و ساردە. بارانی مسۆگەرە و لە ئاوی سەر زەوی و ژێر زەویدا بە هۆی سیروان و سەرچاوەکانی زەڵم و ڕیشێن و سورێن و تەوێڵە و بیارە و خارگێڵان و دەرەشیشەوە دەوڵەمەندە. لە گەڕەکە کۆنەکانی پیرمحەمەد، پاشا، سەرا، کانی قوڵکە، کانیعاشقان و لە ئێستادا گەشەیکردووە و دەیان گەڕەکی تری لێدروستبووە. شوێنەوارە بەناوبانگەکانی ناو شارەکە، قەیسەریی حامیدبەگ و ئاشی مەحمود یاروەیس و باخی میر و مەزاری پیر محەممەدن. تا نیوەی سەدەی بیستەم جولەکەی تێدابووە و گەڕەکی جولەکان ئێستاش ماوە. زۆرینەی دانیشتوانەکەی موسڵمانی سوننەن و لە گەڵ ئەماندا کاکەییەکانی هاوار و هاوارەکۆن و دەرتوێی لێدەژین، شێوەزار و شێوازی ئاخاوتنی دانیشتوانەکەی سەر بە شێوەزارەکانی کرمانجی ناوەڕاست/سلێمانی و هەورامی. مەڵبەندی زۆرێک لە شاعیرە ڕابەر و بەناوبانگەکانی کوردبووە و لەوانە، نالی، مەولەوی، گۆران، تاهیربەگ و ئەحمەدموختار..هتد. چەندین مەزاری پیاوچاک و نشینگە و مەدرەسەی خوێندنی هەبووە، وەک مەدرەسەی خەرپانی و عەبابەیلێ و بیاوێڵە و پریس و خورماڵ و بیارە و تەوێڵە و هتد. دوای سلێمانی، خوێندنی زانستی تێداکراوەتەوە و لە ئێستادا زانکۆی هەڵەبجە و پەیمانگای هەیە. دانیشتوانی بە کشتوکاڵ و ئاژەڵداری و بازرگانی و فەرمانبەری حکومییەوە خەریکن. چەندین خۆرهەڵاتناس و گەڕیدە و کاربەدەستی بیانی سەردانیانکردووە و باسیانکردووە، لەوانە مێجەرسۆن، ئەدمۆندز، لیز، بێڵ و ڕیچ و..هتد. ڕۆژی ٢٤ی ١١ی ١٨٦٩ یەکەم قایمقامی دەستبەکاربووە و ئیدارەی پارێزگا ئەو ڕێکەوتەی ساڵانە وەک ڕۆژی هەڵەبجە دیاریکردووە. لە ئاماری ١٩٧٧ ژمارەی دانیشتوانی ناوشارەکە ٢٢٤١١ و ئاماری ساڵی ١٩٨٧ ٣٧٠٤٧ کەس بووە. مەڵبەندی چالاکیی شۆڕش و سەرهەڵدانەکان بووە. لە ڕاپەڕینی ١٣ی٥ی ١٩٨٧ گەڕەکی کانیعاشقانی تەختی زەوی کراوە و بەشێک لە دانیشتوانی شار ئاوارەی ئێران بوون و لە مانگی ئازاری ١٩٨٨ بووە مەیدانی شەڕی عێراق و ئێران. لە ١٦ی ٣ی ١٩٨٨ لەلایەن ڕژیمی عێراقەوە کیمیاباران کرا و ٥٠٠٠ کەس لە هاوڵاتیانی شارەکە شەهیدبوون. دوای ڕاپەڕین، گەشەی بەرچاوی بە خۆیەوە بینیوە و کۆبوونەوەی پەرلەمانی بۆ بڕیاڕدان لە سەر بە پارێزگابوونی لێ کراوە، ئێستا زۆرینەی بەڕێوەبەرایەتییە گشتییەکان و زانکۆ و پەیمانگا و دەیان دامەزراوەی گرنگی لێیە.