ناوچەی هەورامان

کەوتووەتە ناوجەرگەی کوردستان و بە درێژایی چیاکانی زاگرۆسدا درێژبووەتەوە و بەرزیی چیاکانی لەنێوان (١٢٧٠ بۆ ٣٣٩٠م)ە. سنور و ڕوبەری هەورامان بەپێی سەرچاوەکان جیاوازە و دەتوانین بەشێوەیەکی گشتی بڵێین دەکەوێتە سەر هێڵی درێژیی ٤٥ پلە و ٤٠ خولەکی خۆرهەڵات و هێڵی پانی ٣٥ پلە و ٣٥ خولەکی باکور. لە ڕووی جوگرافییەوە: لە باکورەوە شارەکانی (مەریوان و پێنجوێن) لە باشورەوە (جوانڕۆ) لە خۆرهەڵاتەوە(سنە و کامیاران) لە خۆرئاواوە (هەڵەبجە و سەیدسادق)ە. ڕوبەرەکەی بەپێی سەرچاوەی (پەیامی هەورامان)، بەلای کەمییەوە (١٠٣٢٠کم٢) بەسەر هەردوو وڵاتی عێراق و ئێراندا دابەشبووە، بەشێوەیەک (٩١٥٠کم٢) لە دیوی خۆرهەڵاتی کوردستان و (١١٧٠کم٢) لە دیوی باشوری کوردستان. ژمارەی دانیشتوانیشی بەپێێ هەمان سەرچاوە لە هەردوو وڵاتدا زیاتر لە یەک ملیۆن دەبێت. بەهۆی سروشتی ناوچەکەوە، هەورامان بەگشتی دەشتی کەمە و لە چەندین چیا و دۆڵ و نشێو و کۆ و کەمەر پێکهاتووە. لە گرنگترین چیاکانی (شاهۆ)، کە لوتکەی (زاوڵی)یە و (٣٣٩٠م)ە. چیای (ئاتەشگا) (٢٤٦٥م)، چیای کۆساڵان (٢٥٩٦م) چیای پیر ڕۆستەم و عەوداڵان و چیاکانی تەوێڵە و بیارە و زەڵم، کە بەگشتی بە شاخی هەورامان ناودەبرێن و بەپێی ناوچەکان، ناویان لێنراوە، وەک (داڵانی) لە پشتی تەوێڵە، کەماجەڕ و نوەیجەڕ لە پشتی (کەیمنە و بێرواس و بیارە) ژاڵانە بەرانبەر (هەورامانی تەخت) مڵەخورد و شرام و ڕەنگین لە پشت(زەڵم و ئەحمەدئاوا) چیاکانی سورێن لە خۆرهەڵاتی (بانیشار تاکو وڵەسمت). هەورامان کانی و کانیاوی زۆری هەیە. هەموویان دەڕژێنە چەم و دۆڵەکان و بە ئاڕاستەی ڕووباری سیروان لێژدەبنەوە. چیا بەرزەکان بوونەتە سەرچاوەی کۆکردنەوەی بای شێدار و لە ناوچەکەدا هەر چوار وەرزی ساڵ بەدیدەکرێت، کە جیاوازیەکی زۆر لەنێوان پلەکانی گەرما لە وەرزی هاوین و زستاندا هەیە. هاوینان لەنێوان ٢٥ بۆ ٣٥ پلە و زستانیش ١٠ بۆ ٢٠ پلە ژێر سفری سەدیە. لە پەیمانی زەهاوی ساڵی ١٦٣٩ لەنێوان سەفەوی و عوسمانیدا دابەشکرا. بەشی زۆری بەر سەفەوییەکان و بەشێکی هەورامانی (لهۆن) بەر دەوڵەتی عوسمانی کەوت، کە ئێستا سەر بە حکومەتی هەرێمی کوردستانە. لە ساڵی ١٧٨٥دا سانەکانی هەورامان، جارێکی دیکە دابەشیانکردەوە. کردیان پێنج بەشەوە بەناوەکانی: (لهۆن، تەخت، دزڵی و شامیان، ڕەزاو و کەمەرە، ژاوەرۆ و گاوەرۆ).