گوێزتەکاندن: وەزشای: شەنیەری

دواین نوێکردنەوە: 2026-04-07


چەند کارێکی ئاوێتەی پێکەوەییە. دوای دڵنیابوون لە پێگەشتنی بەری دارگوێز لە ناوچەی هەوراماندا دەستپێدەکات، یەکەمیان بریتییە لە تەکاندنی دار گوێزەکە، لەڕێگەی دارێکی سفتوسۆی درێژەوە، کە لەچنار ئامادەی دەکەن و پێیدەوترێت شەنە و بەو کەسەی کارەکە ئەنجامدەدات و بوێری سەرکەوتنی بە گوێزەکاندا هەیە، دەوترێت شەنیەر و بە پیشەکەش دەوترێت شەنیەری. پێویستە شەنیەر توانا و سەلیقەی هەبێت، بۆ ئەوەی لەکاتی تەکاندندا کەمترین ئازار بەدارەکە بگات. کرێی شەنیەری لە هەموو پیشەکانی تر زیاترە، زۆرجار لە هەوراماندا ڕۆژانە بە نرخی فرۆشتنی هەزارێک لە گوێز مەزەندەکراوە. لەبەر سەختیی کارەکەی لە فەرهەنگی هەوراماندا وتراوە: هەتا ئەوکاتەی وا بەسەر دارەکەوە تەڵاقی نییە. لە مێژووی ناوچەکەدا چەندین کەس بەو کارە بوونەتە قوربانی و ژیانیان لەدەستداوە. گوێزتەکاندن لەکاتی پێگەشتن و ترەکینی توێکڵی گوێز دەستپێدەکات، کە پێیدەوترێت (وەزترەکای - گوێزترەکین). ئەمەش لە باخێکەوە بۆ باخێکی تر بە گوێرەی جۆری دارەکە و شوێنی باخەکە دەگۆڕێت. بە گشتی لە ناوەڕاستی مانگی ئەیلولەوە دەستپێدەکات، بەو کاتەش دەوترێت تەقەشەنە. دوای تەکاندنی گوێزەکان دەستدەکرێت بە کۆکردنەوەی گوێزەکان و کۆماکردنیان لەشوێنێکدا بۆ لێکردنەوەی توێکلەکەیان، کە جاران بە زۆری لە ڕێگەی گەلکارییەوە بووە، پاشان گواستنەوەیان بۆ هەڵخستن و زڕبوونەوە و جیاکردنەوە و ژماردنیان دەگوازرێنەوە بۆ ماڵ. دوای وەرزی کارەکە و دەستهەڵگرتنی باخەوان لە باخەکەی، خەڵکی تری ناوچەکە بۆ دۆزینەوەی گوێزە ونبووەکان، کە لە کاتی گوێز کۆکردنەوەکەدا بە جێماون، یان ئەو گوێزانەی بە دارەکەوە نەکەوتوون، ڕوو دەکەنە باخەکان و گوێزەکان بۆ خۆیان دەدۆزنەوە، بەو کارەش دەوترێت شارۆ. لە هەوراماندا بایەخی خۆی هەیە و ڕێگە پێدراوبووە و زیاتر بە سەیران و گەشت دەچێت.

سەرچاوەکان:

  1. سەربوردێکی هەورامان و سەردانێکی تەوێڵە، عبدالرزاق عبدالرحمن محمد، چاپی یەکەم، چاپخانەی مەهارەت، تاران، ٢٠٠٥، ل٤٥٣ – ٤٥٤.
  2. هونەری ژیان لە هەوراماندا، ئەیوب کوێخا ڕۆستەم، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ل٦٧-٦٨.
  3. گۆڤاری (هەورامان)، ژمارە ٣٤، ٢٠١٦، ل١٢٩.
  4. گفتوگۆی ئامادەکار لەگەڵ (حەیدەر مەجید فەتاح "حەیدەرە سوور")، لەدایکبوو: ١٩٦٢، بڕوانامە: ئامادەیی، پیشە: شەنیەر/ بەڕێوەبەری چاکسازی کارەبای تەوێڵە، لە ٢ی ٢ی ٢٠٢٤، لە هەڵەبجە.

ئامادەکردنی: هومایون ساحیب کەریم

3

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

ئاژەڵداری

پیشەیەکی دێرین و ئێستای ژمارەیەک لە خەڵکی ناوچەکەیە. بەخێوکردنی مەڕوماڵات و ئاژەڵی گەورەیە بەمەبەستی دەستخستنی سەرمایە و قازانج لە بەرهەمەکانی شیر و گۆشت. ئاژەڵداری یان بە تەنیا دەکرێت، یان چەند کەسێک بە هاوبەشی ئاژەڵ دەکڕن و پێکەوە سەرپەرشتی بەخێوکردنی دەکەن. دەشێت شوان و گاوان و سەرپەرشتیکار بۆ ئاژەڵدارییەکەیان بگرن و دەشکرێت خۆیان بە نۆرە کارەکانی ئیشەکە بەڕێوە ببەن، لە مەترسییەکانی ونبوونی ئاژەڵ و پەلاماری گەلەگورگ پارێزگاریان لێبکەن. شوێنی تایبەت لە مۆڵگە و لەوەڕگای تایبەت بە خۆیان هەیە، بە کەسێک دەوترێت ئاژەڵدار کە لە حەیوانی وردە ٣٠سەر و لە ڕەشەوڵاخ ١٠ سەر زیاتری هەبێت، وردەکە ساڵانە دووجار بەر و گەورە جارێ بەر دەدات. لە ئێستادا دەبێت ئەوانەی بەو پیشەیەوە خەریکن، لە دەرەوەی شارەکان و شوێنی نیشتەجێبوون ئاژەڵداری بکەن. چاودێریی دروستی ئاژەڵەکانیان بکەن و لە نەخۆشیاندا چارەسەریان بۆ وەرگرن.

ئەستێرەوان و ئەستێرەگەڕ

ناسین و ناولێنان و زانینی بەراورد و جوڵە و دەرخستنی ڕەوش و کاردانەوەی دیاریکردنی کات و شوێنی هەڵهاتن و ئاوابوون و پەیوەندیان بە وەرز و نەریت و جوڵەی ژیان و باوەڕەوەیە. بەو کەسەی ئەو چاودرێرییە دەکات و شارەزایی هەیە دەوترێت (هەسارەناس، ئەستێرەناس). لەناوچەی هەڵەبجە بە گشتی و هەورامان بەتایبەتی، کەسانی شارەزا هەبوون، کە بە زانیاری و ئەزمونەکانیان، کات و وەرزی کاروان و ڕاوکردن و سەفەر و چاندن و چەندین نەریتی ئایینی و بۆنەیان دیارییکردوە. بۆ نمونە کات و شوێنی دەرکەوتنی ئەستێرەی کاروانکوژەیان سەرنجداوە، ئەستێرەی بەیان بۆ ڕاوکردن و گەلاوێژ بۆ فێنککردنەوەی گەرما و سیوەیل بۆ میوەگەیین و... هتد. هەندێکجار وەک شارەزای بەخت بۆ زانینی شتی نادیار بەکاربراوە. گۆرانی و فۆلکلۆر و شیعری نوسراوی ناوچەکە بەڵگەی بوونی شارەزایی و ئەستێرەناسی دەدات.

باخدارى

لە پیشە سەرەکییەکانی دانیشتوانى ناوچەکە و بەتایبەتی هەورامانە. لە سنوری پارێزگای هەڵەبجە سەدان‌ باخی تێدایە. سەرەڕای سەختى و بەردەڵانى و کەمیى زەوی‌، دانیشتوانەکە پەنا بۆ (تەڵانکردن)‌ی زەوییەکان دەبەن و ئەمەش دیمەنێکی جوانی بە ناوچەکە و هەورامان بەخشیوە. بە زۆری بەرهەمى باخەکان بریتین‌ لە: (توو، گوێز، ترێ، هەنار، هەرمێ، هەنجیر، هەڵوژە، قۆخ، قەیسى و بەهێ). به ‌تەڕى و بە وشکراو‌ى دەفرۆشرێن و بوون‌ بە سەرچاوەی داهات بۆ خاوەنەکانیان. لە قەدپاڵى شوێنە بەرزەکانیشدا‌ (ڕەزە دێم) دەکرێت و ترێى ڕەشی ناوچەکە بەناوبانگە.

بازرگانی

لە ڕۆژگاری کۆن و نوێدا، پیشەی ژمارەیەک لە خەڵکی ناوچەکە بووه. کڕین و ئاڵوگۆڕکردنی کاڵا و شمەکی هەمەجۆرە بە مەبەستی دەستخستنی سەرمایە و سەرچاوەی بژێوی. دەکرێت لە ناو خۆی یەک شاردا بکرێت و دەشکرێت بازرگانی لە دەروەی شار و وڵاتیش بکرێت و پیشەکە لە پڕۆژەی بچووکەوە بکرێتە پڕۆژەی گەورە. ئاڵوگۆڕەکە برتییە لە کاڵای نێرراوی شوێنەکە بۆ دەرەوەی خۆی و هاوردەی شمەک بۆ ناوەوەی. لە هەڵەبجە و هەوراماندا چەندین بازرگانی بە ناوبانگ هەبوون بۆ کاکڵە و گەنم و توتن و لۆکە و خوری و پێستەو چەرەسات و قوماش و کڵاش و وشکە و کەرەستەی بیناسازی و.. هتد. بازگانی چەند جۆرێکی هەیە، بازگانی کۆ (جوملە)، وردە، دانە. لەکۆنەوە بەهۆی پێگەی جوگرافیی هەورامان لە سەر ڕێگەی شارەزور هەمەدان و پاشانیش نێوان عێراق و ئێران، پیشەکە برەوی هەبووە و گەلێک بازگانی بەناوبانگ لە هەڵەبجە و هەورامان و شارەزوردا دەرکەوتوون.

بانگوش

لە جاراندا باو بووە و ئێستا نەماوە یان زۆر کەم بووەتەوە. کەسێکە لە بەرامبەر هەقدەسێکدا بانگوشی دەکات و بە باگردێن سەربان دەگێڕێت و دەکوتێتەوە. هەتا سەقفەکە لە دەڵاندنی ئاو و دڵۆپەکردن بپارێزێت. مزگەوت و خانەقاکان و ماڵەگەورەکان، بانگوشی خۆیان هەبووە.

بەنایی

پیشەیەکی تەلارسازی و خانو و پرد دروستکردنی ئەندازەیی پێشکەوتوو بووە لە هەوراماندا، کە بیناسازییەکەی سەرنجی دەرەوەی ڕاکێشاوە. وەستاکانی ئەم پیشەیە بە کەرەستە و پێداویستیی سادە لە بیناسازییە جوانەکانی کوردستاندا، بەشداربوون. دیارترینیان دیواردانانی وشکەکەڵەک بووە.