ڕاوە کەو

دواین نوێکردنەوە: 2026-04-08


ڕاوێکی باوە لە هەورامان و دیارترین جۆری ڕاوکردنە. بریتییە لە ڕاوکردنی کەو لە کەژ و کێوەکاندا. قۆناغ و سروشت و وەرزی جیاجیای هەیە. لەوانە:

١- ویار: ڕاوەکەوە لە ئاخروئۆخری زستان و سەرەتای بەهاردا لە سیپەدا بە تەقەکردن دەکرێت. سیپە، ماڵەقۆڵە (خانۆچکە)و پەناگایەکی تایبەتە. هێندەی جێی کەسێک بە گەڵا و هەژگ بە شێوەیەکی ناڕێک دادەپۆشرێت، ڕاوچی بەیانی یان ئێوارە بۆڕاو دەچێتە ناوییەوە.

٢- شەڕەبەق: لە ئاخروئۆخری زستان و سەرەتای بەهاردا دەکرێت. لەڕێگەی بەقی دەنگخۆشی نێو قەفەسی ڕاوچییەکەوە کەوی تر ڕادەکێشرێن و ڕاوچی لە سیپەی خۆیەوە تەقەیان لێدەکات.

٣- کۆڵیت: پاییزان لە کاتی زۆری کەو باڕەکەودا دەکرێت. ڕاوێکی عەشوایی و هەڕەمەکییە. لە نزیک کانی و ئاودا. ڕاوچی لە کۆڵیتێکی پەنهانەوە تەقەیانلێدەکات.

٤- دێوجامە: پارچەقوماشێکی یەک گەزی چوارگۆشەیی کون کونە. پەڕۆی ڕەنگاوڕەنگی پێوە دەدورن و بۆ ڕاوی هەندێک کەوی ڕەنگ پەرست بەکاردێت. ڕاوچی لەودیوی قوماشەکەوە لە کونەکانەوە کەو دەبینێت و تەقەیانلێدەکات.

٥- چێڵکڕ: لە بەهارێکی درەنگدا ئەو کاتەی کەو بەسەر هێلکەکانەوە کڕکەوتووە؛ ڕاوچی لەڕێگەی بردنی چێڵ (ماکەو)ێکەوە بۆ شاخ سەرنجی بەق (نێرەکە) ڕادەکێشێت و ڕاوی دەکات.

٦- ڕەت: جۆرە تەڵەیەکە بریتییە لە چوارچێوەیەکی نیوگەز چوارگۆشەیی، دەرگایەکی دولایی هەیە، بە جۆرێک، کە داخران ناکرێنەوە. لە ڕێگەی کەودا دادەنرێت. یان دەخرێتە سەرچاڵێکی داپۆشراو. بە گەڵاو پوش دادەپۆشریت.

٧- هەوازەنی: بریتییە لە تەقەکردن لە باڵندەکان بە هەواوە. ئەم ڕاوە بە ڕاوچی دەستڕاست دەکرێت.

سەرچاوەکان:

  1. مێژووی هەورامان، د. محمد امین هورامانی بەرگی یەکەم، انتشارات بلخ، ٢٠٠٠، ل١٠٥٥-١٠٦٠.
  2. چاوپێکەوتن ئامادەکار لەگەڵ مامۆستا (هاوڕێ قادر مەحموود هاواری)، لەدایکبوو: ١٩٧٠، بڕوانامە: دبلۆم، پیشە: مامۆستا، لە ٢٢ی ١١ی ٢٠٢٢.

ئامادەکردنی: هومایون ساحیب کەریم

2

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

ئاژەڵداری

پیشەیەکی دێرین و ئێستای ژمارەیەک لە خەڵکی ناوچەکەیە. بەخێوکردنی مەڕوماڵات و ئاژەڵی گەورەیە بەمەبەستی دەستخستنی سەرمایە و قازانج لە بەرهەمەکانی شیر و گۆشت. ئاژەڵداری یان بە تەنیا دەکرێت، یان چەند کەسێک بە هاوبەشی ئاژەڵ دەکڕن و پێکەوە سەرپەرشتی بەخێوکردنی دەکەن. دەشێت شوان و گاوان و سەرپەرشتیکار بۆ ئاژەڵدارییەکەیان بگرن و دەشکرێت خۆیان بە نۆرە کارەکانی ئیشەکە بەڕێوە ببەن، لە مەترسییەکانی ونبوونی ئاژەڵ و پەلاماری گەلەگورگ پارێزگاریان لێبکەن. شوێنی تایبەت لە مۆڵگە و لەوەڕگای تایبەت بە خۆیان هەیە، بە کەسێک دەوترێت ئاژەڵدار کە لە حەیوانی وردە ٣٠سەر و لە ڕەشەوڵاخ ١٠ سەر زیاتری هەبێت، وردەکە ساڵانە دووجار بەر و گەورە جارێ بەر دەدات. لە ئێستادا دەبێت ئەوانەی بەو پیشەیەوە خەریکن، لە دەرەوەی شارەکان و شوێنی نیشتەجێبوون ئاژەڵداری بکەن. چاودێریی دروستی ئاژەڵەکانیان بکەن و لە نەخۆشیاندا چارەسەریان بۆ وەرگرن.

ئەستێرەوان و ئەستێرەگەڕ

ناسین و ناولێنان و زانینی بەراورد و جوڵە و دەرخستنی ڕەوش و کاردانەوەی دیاریکردنی کات و شوێنی هەڵهاتن و ئاوابوون و پەیوەندیان بە وەرز و نەریت و جوڵەی ژیان و باوەڕەوەیە. بەو کەسەی ئەو چاودرێرییە دەکات و شارەزایی هەیە دەوترێت (هەسارەناس، ئەستێرەناس). لەناوچەی هەڵەبجە بە گشتی و هەورامان بەتایبەتی، کەسانی شارەزا هەبوون، کە بە زانیاری و ئەزمونەکانیان، کات و وەرزی کاروان و ڕاوکردن و سەفەر و چاندن و چەندین نەریتی ئایینی و بۆنەیان دیارییکردوە. بۆ نمونە کات و شوێنی دەرکەوتنی ئەستێرەی کاروانکوژەیان سەرنجداوە، ئەستێرەی بەیان بۆ ڕاوکردن و گەلاوێژ بۆ فێنککردنەوەی گەرما و سیوەیل بۆ میوەگەیین و... هتد. هەندێکجار وەک شارەزای بەخت بۆ زانینی شتی نادیار بەکاربراوە. گۆرانی و فۆلکلۆر و شیعری نوسراوی ناوچەکە بەڵگەی بوونی شارەزایی و ئەستێرەناسی دەدات.

باخدارى

لە پیشە سەرەکییەکانی دانیشتوانى ناوچەکە و بەتایبەتی هەورامانە. لە سنوری پارێزگای هەڵەبجە سەدان‌ باخی تێدایە. سەرەڕای سەختى و بەردەڵانى و کەمیى زەوی‌، دانیشتوانەکە پەنا بۆ (تەڵانکردن)‌ی زەوییەکان دەبەن و ئەمەش دیمەنێکی جوانی بە ناوچەکە و هەورامان بەخشیوە. بە زۆری بەرهەمى باخەکان بریتین‌ لە: (توو، گوێز، ترێ، هەنار، هەرمێ، هەنجیر، هەڵوژە، قۆخ، قەیسى و بەهێ). به ‌تەڕى و بە وشکراو‌ى دەفرۆشرێن و بوون‌ بە سەرچاوەی داهات بۆ خاوەنەکانیان. لە قەدپاڵى شوێنە بەرزەکانیشدا‌ (ڕەزە دێم) دەکرێت و ترێى ڕەشی ناوچەکە بەناوبانگە.

بازرگانی

لە ڕۆژگاری کۆن و نوێدا، پیشەی ژمارەیەک لە خەڵکی ناوچەکە بووه. کڕین و ئاڵوگۆڕکردنی کاڵا و شمەکی هەمەجۆرە بە مەبەستی دەستخستنی سەرمایە و سەرچاوەی بژێوی. دەکرێت لە ناو خۆی یەک شاردا بکرێت و دەشکرێت بازرگانی لە دەروەی شار و وڵاتیش بکرێت و پیشەکە لە پڕۆژەی بچووکەوە بکرێتە پڕۆژەی گەورە. ئاڵوگۆڕەکە برتییە لە کاڵای نێرراوی شوێنەکە بۆ دەرەوەی خۆی و هاوردەی شمەک بۆ ناوەوەی. لە هەڵەبجە و هەوراماندا چەندین بازرگانی بە ناوبانگ هەبوون بۆ کاکڵە و گەنم و توتن و لۆکە و خوری و پێستەو چەرەسات و قوماش و کڵاش و وشکە و کەرەستەی بیناسازی و.. هتد. بازگانی چەند جۆرێکی هەیە، بازگانی کۆ (جوملە)، وردە، دانە. لەکۆنەوە بەهۆی پێگەی جوگرافیی هەورامان لە سەر ڕێگەی شارەزور هەمەدان و پاشانیش نێوان عێراق و ئێران، پیشەکە برەوی هەبووە و گەلێک بازگانی بەناوبانگ لە هەڵەبجە و هەورامان و شارەزوردا دەرکەوتوون.

بانگوش

لە جاراندا باو بووە و ئێستا نەماوە یان زۆر کەم بووەتەوە. کەسێکە لە بەرامبەر هەقدەسێکدا بانگوشی دەکات و بە باگردێن سەربان دەگێڕێت و دەکوتێتەوە. هەتا سەقفەکە لە دەڵاندنی ئاو و دڵۆپەکردن بپارێزێت. مزگەوت و خانەقاکان و ماڵەگەورەکان، بانگوشی خۆیان هەبووە.

بەنایی

پیشەیەکی تەلارسازی و خانو و پرد دروستکردنی ئەندازەیی پێشکەوتوو بووە لە هەوراماندا، کە بیناسازییەکەی سەرنجی دەرەوەی ڕاکێشاوە. وەستاکانی ئەم پیشەیە بە کەرەستە و پێداویستیی سادە لە بیناسازییە جوانەکانی کوردستاندا، بەشداربوون. دیارترینیان دیواردانانی وشکەکەڵەک بووە.