توتنکردن: توتنەوان
دواین نوێکردنەوە: 2026-04-08
توتن بەرهەمێکی کشتوکاڵییە. لە سەدەی ڕابردوودا، سەرچاوەیەکی گرنگی ئابووریی نیشتمانی و خۆشگوزەرانیی زۆرێک لە دانیشتوانی هەڵەبجە و شارەزوور بووە. بە فراوانی لە گوندەکانی (ئەحمەد ئاوا، دەرەشیش، ئاوایی ڕۆستەم بەگ، خارگێڵان، خەرپانی، عەنەب، بیاوێڵە، جەلیلە، عەبابەیلێ، باوەکۆچەک، نەورۆڵی، سازان، بناری هەورامان و سورێن، شیرەمەڕ و کوڵکنییەکان و لادێکانی تر)دا، چێنراوە. لەبەر بەرزیی زەوی و شێداریی و لینجی توتەنەکە، توتنی ئەم شوێنانە پەسەندتر بووە. لە هەڵەبجە و دەوروبەری زیاتر جۆری(ڕأشوو، سیسترامۆن) بەرهەمهاتووە و لە کۆتاییەکانی سەدەی بیستەمدا وازی لێهێنراوە. چاندن و بەرهەمهێنانی بە چەند قۆناغ و فرماندا تێپەڕدەبێت و هەندێک لەو قۆناغانە بە گەلکاری دەکرێن. لەوانە:
١- شەتڵ کردن: لە کۆتاییەکانی مانگی ئازاردا، لە ڕووبەرێکی تایبەتی زەویدا بە پێوانەی یەک و نیو هەتا سێ مەتردووجا. داپۆشینی بە هەژگ و گەڵا بە مەبەستی پاراستنی.
٢- زەوی کێڵان و گۆل هەڵدان بۆ چاندن: لە مانگی ماییسدا. بە درێژیی ١.٥بۆ٢م و ٣٠سم قوڵ و پان. هەر ١٠ گۆلێک پێیدەوترێت (قەد-قەو)، بە هەر پێنج قەوێکیش دەوترێت ماکاو، هەر پێنج ماکاوێکیش نێرە پێکدێنن.
٣- شەتڵ لێدان و ئاودێران: گواستنەوەی شەتڵ لە دوکانەکان و چاندنیان لە زەویدا و و ئاودێرانی. بە گۆل و دێرۆغە.
٤- پاچەکۆڵەو بژار: دەرهێنانی گیاکەڵە و بژاری گیاکانی تر بۆ پێگەشتنی توتنەکە دوای ئەوەی بووە بە سێ پەل و چوار پەل.
٥- گەڵاشکێن: لە کۆتاییەکانی مانگی ئاب بەدوواوە دەستپێدەکات و پێش خۆرکەوتن دەبێت. لێکردنەوەی گەڵاکانی توتنی پێگەشتووە: یەکەمجار گەڵاکانی بن پەل، پاشان ناو پەل، دواتر سەرپەل. گەڵا لێکراوەکان بە شەڵتە دەگوازرێنەوە بۆ شوێنی شریت_ لێدان.
٦- شریت_لێدان: پێوەکردنی گەڵا لێکراوەکانە بە شریتەوە، کە هەر شریتەی نزیکەی ٢م دەبێت و بە چەرداخەوە هەڵدەواسرێن بۆ وشکبوون.
٧- خستنە چاڵاو و زینان: هەر گورزەیەک کە ٥-٦ شیش دەبێت، پاش وشکبوون، بۆ شێدارکردن دەخرێنە زیندانەوە، کە چاڵێکی چوار گۆشەی قوڵی بەژنی زەلامێکە. بنەکەی چەو یان زیخی تێدەکرێت و کەمێ ئاوی تێدەکرێت و بە توتنەکەوە دادەپۆشرێت بۆ شێداریی توتنەکە. دواتر دەردەهێنرێن و لە سندوقێکدا سەنگ و بەرد دەکرێن و شەتەک دەدرێن. پاش چەند ڕۆژێک سندوقەکە لادەبرێت و بە گونیە تەقەڵڕێژ دەکرێن و دەبنە فەردە توتن، هەر فەردەی نزیکەی (٦٠کغم) دەبێت. دوو جۆری هەیە: تەوەس، لاری. لاری بە دوو شێواز بەهەمدێت. بەم شێوازە بەرهەمهێنانە دەوترێت (سامسۆنگ). بەو شێوازەش کە گەڵاکان لەسەر گڵ ڕادەخرێن و ناکرێن بەشریتەوە، دەوترێت ڕەشۆکی.
سەرچاوەکان:
- هەڵەبجە یادەوەری و شارستانێی، محەمەد غەفوور شەریف، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ٢٠٢٢، ل١٢٦-١٣٣.
- بەرهەمی کوردەواری، مەولود بێخاڵی، چاپی یەکەم، لە بڵاوکراوەکانی ئەمینداریێتی گشتی ڕۆشنبیری و لاوان، ١٩٨٦، ل٥-٢٨.
- گێتی زیندەوەر، عەلائەدین سەجادی، بڵاوکراوەی ئاراس، چاپی یەکەم، چاپخانەی وەزارەتی پەورەردە، هەولێر، ٢٠٠٠، ل١٥٦.
ئامادەکردنی: هومایون ساحیب کەریم