ترش گرتن

دواین نوێکردنەوە: 2026-04-15


بریتییە لە لێکردنەوەو داڕنینی بەری داری سماق لە کەژ و کێوەکانی هەڵەبجە و هەوراماندا، ئەمەیش لە کۆتایی هاویندا و بە مەبەستی دەسکەوتنی ترشی خۆماڵی، ئەنجامدراوە. بە تایبەتی لە تەوێڵە و بەڵخە و زەڵم و هاواردا. بەری دارەکە، کە لە شێوەی هێشودایە، لێدەکەنەوە و دەیکوتن و هەڵاوێری دەکەن و ترشی لێوە بەدەستدەخەن، کە لە کۆنەوە حەکیمەکانی ناوچەکە ناسیویانە و وەک دەرمان بۆ چارەسەری چەندین نەخۆشی وەک: سەفرا، ئیشتیاو، کوشتنی کرم، شۆردنەوەی گەدە، هەوکردن...هتد، بەکاریانهێناوە. بە گەلێک جۆر و لەگەڵ چەند خۆراکی تردا کەڵکیان لێوەرگرتووە. لە بازأرەکانی خورماڵ و هەوراماندا دەفرۆشرێت و ترشی بەڵخەی هەورامان لە ناوچەکەدا خواستی زۆری لەسەرە. بێجەگە لە سماق لە بەرسیلە و هەناریش ترش دەگیرێت.

سەرچاوەکان:

  1. چاوپێکەوتن لە گەڵ مەریوان کەریم بەگ لە دایکبووی ١٩٧٠. فرۆشیاری بەروبومی خۆماڵی. ٩ی٣ی ٢٠٢٤ هەڵەبجە.
  2. گێتی زیندەوەر، عەلائەدین سەجادی، بڵاوکراوەی ئاراس، چاپی یەکەم، چاپخانەی وەزارەتی پەورەردە، هەولێر، ٢٠٠٠، ل١٤٠.
  3. هەگبەی کوردەواری بۆ چارەسەری نەخۆشی بە خۆراک و گژوگیا، هێرش مەحمود، چاپی یەکەم، ٢٠٠٧، چاپخانه ‌؟، هەولێر، ل٨٥-٨٦.

ئامادەکردنی: هومایون ساحیب کەریم

3

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

ئاژەڵداری

پیشەیەکی دێرین و ئێستای ژمارەیەک لە خەڵکی ناوچەکەیە. بەخێوکردنی مەڕوماڵات و ئاژەڵی گەورەیە بەمەبەستی دەستخستنی سەرمایە و قازانج لە بەرهەمەکانی شیر و گۆشت. ئاژەڵداری یان بە تەنیا دەکرێت، یان چەند کەسێک بە هاوبەشی ئاژەڵ دەکڕن و پێکەوە سەرپەرشتی بەخێوکردنی دەکەن. دەشێت شوان و گاوان و سەرپەرشتیکار بۆ ئاژەڵدارییەکەیان بگرن و دەشکرێت خۆیان بە نۆرە کارەکانی ئیشەکە بەڕێوە ببەن، لە مەترسییەکانی ونبوونی ئاژەڵ و پەلاماری گەلەگورگ پارێزگاریان لێبکەن. شوێنی تایبەت لە مۆڵگە و لەوەڕگای تایبەت بە خۆیان هەیە، بە کەسێک دەوترێت ئاژەڵدار کە لە حەیوانی وردە ٣٠سەر و لە ڕەشەوڵاخ ١٠ سەر زیاتری هەبێت، وردەکە ساڵانە دووجار بەر و گەورە جارێ بەر دەدات. لە ئێستادا دەبێت ئەوانەی بەو پیشەیەوە خەریکن، لە دەرەوەی شارەکان و شوێنی نیشتەجێبوون ئاژەڵداری بکەن. چاودێریی دروستی ئاژەڵەکانیان بکەن و لە نەخۆشیاندا چارەسەریان بۆ وەرگرن.

ئەستێرەوان و ئەستێرەگەڕ

ناسین و ناولێنان و زانینی بەراورد و جوڵە و دەرخستنی ڕەوش و کاردانەوەی دیاریکردنی کات و شوێنی هەڵهاتن و ئاوابوون و پەیوەندیان بە وەرز و نەریت و جوڵەی ژیان و باوەڕەوەیە. بەو کەسەی ئەو چاودرێرییە دەکات و شارەزایی هەیە دەوترێت (هەسارەناس، ئەستێرەناس). لەناوچەی هەڵەبجە بە گشتی و هەورامان بەتایبەتی، کەسانی شارەزا هەبوون، کە بە زانیاری و ئەزمونەکانیان، کات و وەرزی کاروان و ڕاوکردن و سەفەر و چاندن و چەندین نەریتی ئایینی و بۆنەیان دیارییکردوە. بۆ نمونە کات و شوێنی دەرکەوتنی ئەستێرەی کاروانکوژەیان سەرنجداوە، ئەستێرەی بەیان بۆ ڕاوکردن و گەلاوێژ بۆ فێنککردنەوەی گەرما و سیوەیل بۆ میوەگەیین و... هتد. هەندێکجار وەک شارەزای بەخت بۆ زانینی شتی نادیار بەکاربراوە. گۆرانی و فۆلکلۆر و شیعری نوسراوی ناوچەکە بەڵگەی بوونی شارەزایی و ئەستێرەناسی دەدات.

باخدارى

لە پیشە سەرەکییەکانی دانیشتوانى ناوچەکە و بەتایبەتی هەورامانە. لە سنوری پارێزگای هەڵەبجە سەدان‌ باخی تێدایە. سەرەڕای سەختى و بەردەڵانى و کەمیى زەوی‌، دانیشتوانەکە پەنا بۆ (تەڵانکردن)‌ی زەوییەکان دەبەن و ئەمەش دیمەنێکی جوانی بە ناوچەکە و هەورامان بەخشیوە. بە زۆری بەرهەمى باخەکان بریتین‌ لە: (توو، گوێز، ترێ، هەنار، هەرمێ، هەنجیر، هەڵوژە، قۆخ، قەیسى و بەهێ). به ‌تەڕى و بە وشکراو‌ى دەفرۆشرێن و بوون‌ بە سەرچاوەی داهات بۆ خاوەنەکانیان. لە قەدپاڵى شوێنە بەرزەکانیشدا‌ (ڕەزە دێم) دەکرێت و ترێى ڕەشی ناوچەکە بەناوبانگە.

بازرگانی

لە ڕۆژگاری کۆن و نوێدا، پیشەی ژمارەیەک لە خەڵکی ناوچەکە بووه. کڕین و ئاڵوگۆڕکردنی کاڵا و شمەکی هەمەجۆرە بە مەبەستی دەستخستنی سەرمایە و سەرچاوەی بژێوی. دەکرێت لە ناو خۆی یەک شاردا بکرێت و دەشکرێت بازرگانی لە دەروەی شار و وڵاتیش بکرێت و پیشەکە لە پڕۆژەی بچووکەوە بکرێتە پڕۆژەی گەورە. ئاڵوگۆڕەکە برتییە لە کاڵای نێرراوی شوێنەکە بۆ دەرەوەی خۆی و هاوردەی شمەک بۆ ناوەوەی. لە هەڵەبجە و هەوراماندا چەندین بازرگانی بە ناوبانگ هەبوون بۆ کاکڵە و گەنم و توتن و لۆکە و خوری و پێستەو چەرەسات و قوماش و کڵاش و وشکە و کەرەستەی بیناسازی و.. هتد. بازگانی چەند جۆرێکی هەیە، بازگانی کۆ (جوملە)، وردە، دانە. لەکۆنەوە بەهۆی پێگەی جوگرافیی هەورامان لە سەر ڕێگەی شارەزور هەمەدان و پاشانیش نێوان عێراق و ئێران، پیشەکە برەوی هەبووە و گەلێک بازگانی بەناوبانگ لە هەڵەبجە و هەورامان و شارەزوردا دەرکەوتوون.

بانگوش

لە جاراندا باو بووە و ئێستا نەماوە یان زۆر کەم بووەتەوە. کەسێکە لە بەرامبەر هەقدەسێکدا بانگوشی دەکات و بە باگردێن سەربان دەگێڕێت و دەکوتێتەوە. هەتا سەقفەکە لە دەڵاندنی ئاو و دڵۆپەکردن بپارێزێت. مزگەوت و خانەقاکان و ماڵەگەورەکان، بانگوشی خۆیان هەبووە.

بەنایی

پیشەیەکی تەلارسازی و خانو و پرد دروستکردنی ئەندازەیی پێشکەوتوو بووە لە هەوراماندا، کە بیناسازییەکەی سەرنجی دەرەوەی ڕاکێشاوە. وەستاکانی ئەم پیشەیە بە کەرەستە و پێداویستیی سادە لە بیناسازییە جوانەکانی کوردستاندا، بەشداربوون. دیارترینیان دیواردانانی وشکەکەڵەک بووە.