پارێزەرایەتی

دواین نوێکردنەوە: 2026-04-08


بۆ بەدواداچوون و یەکلاییکردنەوەی کێشە سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتییەکان سەریهەڵداوە. لە هەڵەبجە و دەوروبەریدا بۆ ساڵی ١٩٤٠ دەگەڕێتەوە. بە هۆی بوونی چەندین نوسەر و خوێندەوار و مافپەروەری دەرچوو لە کۆلیژەکانی یاسا و ماف، هاتووەتە ناو کایەی یاسایی و دادی نێو فەرمانگاکان. دێرینترین ناو (ئیبراهیم ئەحمەد)ـە، کە ساڵی ١٩٤٠ هاتوەتە هەڵەبجە و لە شار و ناوچەی هەورامان پارێزەرایەتی کردووە. بەرەبەرە ناوی تریش دەرکەوتوون، لەوانە، ئەفراسیاوبەگ، غازی سالار بەگ، فەیسەڵ حاجی حەمەئەمین. چەندین ناوی تر سەردانی شاریان کردووەو کاری پارێزەرییان ئەنجام داوە. لەوانەمەحمود بەگ، ئەحمەد بەگ، تەها بابان، ڕەئوف ڕەشید، شێخ جەمال سەرگەتی، حەسەن دەربەنیخانی، ئازاد ئەحمەد سەبری، عادل حەمەجوان، فائق جاف، حەسەن عەبدولڵا،. هەندێکی تر وەک فەرمان و ئەرک هاتوونەتە هەڵەبجەو وەک، حاکمان، ئەحمەد ساڵح، شێخ لەتیف تەها، شێخ لەتیف شێخ شەعید، حاکم عومەر، فەریدوون، عبدالکریم، سەڵاح، ئەفراسیاب ئەکرەم، فتاح محەمەد یار ئەحمەد، دادوەر عبدالرحمن عەلی. لەم مێژوەدا تاساڵی ١٩٩١، زیاتر کێشەکان کۆمەڵایەتی بوون. بە پێشکەوتنی کۆمەڵ، پارێزەری بووەتە لایەنی گرنگی بەرگری و هاوڵاتیان پێیئاشنابوون، کە پارێزەر و پیشەکەی بە دادگای ڕاوەستاو ناوی براوە و هەموو پارێزەران لەسەر ئاستی عێراق بە یاسا لەژێر چەتری سەندیکای پارێزەرانی عێراقدا کاریانکردووە.

سەرچاوەکان:

  1. نوسراوێکی تایبەتی لقی هەڵەبجە بۆ پڕۆژەی ئینسایکلۆپیدیای هەڵەبجە، ٢٥ی ١٢ی ٢٠٢٤.

ئامادەکردنی: هومایون ساحیب کەریم

4

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

ئاژەڵداری

پیشەیەکی دێرین و ئێستای ژمارەیەک لە خەڵکی ناوچەکەیە. بەخێوکردنی مەڕوماڵات و ئاژەڵی گەورەیە بەمەبەستی دەستخستنی سەرمایە و قازانج لە بەرهەمەکانی شیر و گۆشت. ئاژەڵداری یان بە تەنیا دەکرێت، یان چەند کەسێک بە هاوبەشی ئاژەڵ دەکڕن و پێکەوە سەرپەرشتی بەخێوکردنی دەکەن. دەشێت شوان و گاوان و سەرپەرشتیکار بۆ ئاژەڵدارییەکەیان بگرن و دەشکرێت خۆیان بە نۆرە کارەکانی ئیشەکە بەڕێوە ببەن، لە مەترسییەکانی ونبوونی ئاژەڵ و پەلاماری گەلەگورگ پارێزگاریان لێبکەن. شوێنی تایبەت لە مۆڵگە و لەوەڕگای تایبەت بە خۆیان هەیە، بە کەسێک دەوترێت ئاژەڵدار کە لە حەیوانی وردە ٣٠سەر و لە ڕەشەوڵاخ ١٠ سەر زیاتری هەبێت، وردەکە ساڵانە دووجار بەر و گەورە جارێ بەر دەدات. لە ئێستادا دەبێت ئەوانەی بەو پیشەیەوە خەریکن، لە دەرەوەی شارەکان و شوێنی نیشتەجێبوون ئاژەڵداری بکەن. چاودێریی دروستی ئاژەڵەکانیان بکەن و لە نەخۆشیاندا چارەسەریان بۆ وەرگرن.

ئەستێرەوان و ئەستێرەگەڕ

ناسین و ناولێنان و زانینی بەراورد و جوڵە و دەرخستنی ڕەوش و کاردانەوەی دیاریکردنی کات و شوێنی هەڵهاتن و ئاوابوون و پەیوەندیان بە وەرز و نەریت و جوڵەی ژیان و باوەڕەوەیە. بەو کەسەی ئەو چاودرێرییە دەکات و شارەزایی هەیە دەوترێت (هەسارەناس، ئەستێرەناس). لەناوچەی هەڵەبجە بە گشتی و هەورامان بەتایبەتی، کەسانی شارەزا هەبوون، کە بە زانیاری و ئەزمونەکانیان، کات و وەرزی کاروان و ڕاوکردن و سەفەر و چاندن و چەندین نەریتی ئایینی و بۆنەیان دیارییکردوە. بۆ نمونە کات و شوێنی دەرکەوتنی ئەستێرەی کاروانکوژەیان سەرنجداوە، ئەستێرەی بەیان بۆ ڕاوکردن و گەلاوێژ بۆ فێنککردنەوەی گەرما و سیوەیل بۆ میوەگەیین و... هتد. هەندێکجار وەک شارەزای بەخت بۆ زانینی شتی نادیار بەکاربراوە. گۆرانی و فۆلکلۆر و شیعری نوسراوی ناوچەکە بەڵگەی بوونی شارەزایی و ئەستێرەناسی دەدات.

باخدارى

لە پیشە سەرەکییەکانی دانیشتوانى ناوچەکە و بەتایبەتی هەورامانە. لە سنوری پارێزگای هەڵەبجە سەدان‌ باخی تێدایە. سەرەڕای سەختى و بەردەڵانى و کەمیى زەوی‌، دانیشتوانەکە پەنا بۆ (تەڵانکردن)‌ی زەوییەکان دەبەن و ئەمەش دیمەنێکی جوانی بە ناوچەکە و هەورامان بەخشیوە. بە زۆری بەرهەمى باخەکان بریتین‌ لە: (توو، گوێز، ترێ، هەنار، هەرمێ، هەنجیر، هەڵوژە، قۆخ، قەیسى و بەهێ). به ‌تەڕى و بە وشکراو‌ى دەفرۆشرێن و بوون‌ بە سەرچاوەی داهات بۆ خاوەنەکانیان. لە قەدپاڵى شوێنە بەرزەکانیشدا‌ (ڕەزە دێم) دەکرێت و ترێى ڕەشی ناوچەکە بەناوبانگە.

بازرگانی

لە ڕۆژگاری کۆن و نوێدا، پیشەی ژمارەیەک لە خەڵکی ناوچەکە بووه. کڕین و ئاڵوگۆڕکردنی کاڵا و شمەکی هەمەجۆرە بە مەبەستی دەستخستنی سەرمایە و سەرچاوەی بژێوی. دەکرێت لە ناو خۆی یەک شاردا بکرێت و دەشکرێت بازرگانی لە دەروەی شار و وڵاتیش بکرێت و پیشەکە لە پڕۆژەی بچووکەوە بکرێتە پڕۆژەی گەورە. ئاڵوگۆڕەکە برتییە لە کاڵای نێرراوی شوێنەکە بۆ دەرەوەی خۆی و هاوردەی شمەک بۆ ناوەوەی. لە هەڵەبجە و هەوراماندا چەندین بازرگانی بە ناوبانگ هەبوون بۆ کاکڵە و گەنم و توتن و لۆکە و خوری و پێستەو چەرەسات و قوماش و کڵاش و وشکە و کەرەستەی بیناسازی و.. هتد. بازگانی چەند جۆرێکی هەیە، بازگانی کۆ (جوملە)، وردە، دانە. لەکۆنەوە بەهۆی پێگەی جوگرافیی هەورامان لە سەر ڕێگەی شارەزور هەمەدان و پاشانیش نێوان عێراق و ئێران، پیشەکە برەوی هەبووە و گەلێک بازگانی بەناوبانگ لە هەڵەبجە و هەورامان و شارەزوردا دەرکەوتوون.

بانگوش

لە جاراندا باو بووە و ئێستا نەماوە یان زۆر کەم بووەتەوە. کەسێکە لە بەرامبەر هەقدەسێکدا بانگوشی دەکات و بە باگردێن سەربان دەگێڕێت و دەکوتێتەوە. هەتا سەقفەکە لە دەڵاندنی ئاو و دڵۆپەکردن بپارێزێت. مزگەوت و خانەقاکان و ماڵەگەورەکان، بانگوشی خۆیان هەبووە.

بەنایی

پیشەیەکی تەلارسازی و خانو و پرد دروستکردنی ئەندازەیی پێشکەوتوو بووە لە هەوراماندا، کە بیناسازییەکەی سەرنجی دەرەوەی ڕاکێشاوە. وەستاکانی ئەم پیشەیە بە کەرەستە و پێداویستیی سادە لە بیناسازییە جوانەکانی کوردستاندا، بەشداربوون. دیارترینیان دیواردانانی وشکەکەڵەک بووە.