دواین نوێکردنەوە: 2026-04-14
کەوتووەتە باکورى خۆرهەڵاتی گوندى (گمه). ئاوەکەى هەميشەييە، بەڵام لەم ساڵانەى دواييدا بەهۆى دۆخى ئاووهەواى ناوچەکە و هەرێمەوە وشکبووە.
ئامادەکردنی: گەرميان محەممەد ئەحمەد
یەکێکە لە سەرەکیترین جۆگەکان، کە لە چەمی بیارە و لە خوارووی گوندی هانە گەرمڵەی خۆرهەڵات سەرچاوەدەگرێت. بە دامێنی چیای وارانوەرە (بەرانبەر)دا لە بیارە تێپەڕ دەبێت. ئاوی باخەکانی وەک (میر، باخی شێخ عوسمان و ڕەحیم. باخەکانی حاجی عەبدوڵا) دەدات. بە تەنیشت گردی کاوات تێپەڕدەبێت و درێژ دەبێتەوە، تا نزیک گوندی (دەرگا شێخان) و شاخی (وەروەزەن) لە (بەڵخە) دەڕوات. (هانە کاوات) کەوتووەتە بەردەمی. ئاوەکەی هەمیشەییە. جۆگە مێژووەکەی دێرین و کۆنە لە دیاریکردنی سنوردا پشتیپێبەستراوە و بەشێکە لە هێڵی (هومایۆنی). لە ساڵی (٢٠٠٥)ەوە چیمەنتۆ کراوە و سنوری نێودەوڵەتیی هەرێمی کوردستان و ئێران پێکدەهێنێت. بەهۆی بوونی ئاشێکەوە، کە لەسەر ئەم ئاوە دامەزراوە و پێیوتراوە (ئاشە بەرزە). ڕۆژانە گەشتیارێکی زۆر سەردانیدەکەن و چایخانەی مام (دەروێش) و چەند چایخانەیەکی تری تێدایە سود لە ئاوی وەردەگرن. گەشتیاران وێنە لەسەر ئەم جۆگەیە دەگرن و قاچێکیان دەخەنە سنوری ئێرانەوە و قاچەکەی تریان لە سنوری عێراق دادەنێن.
کەوتووەتە ئەوپەڕی بەشی باشوری خۆرهەڵاتی ناوچەی هەورامان و سنوری گوندی (دەرەتفێ)ی سەر بە ناحیەی (بیارە). لە باکوری خۆرئاواوە بەرەو باکوری خۆرهەڵات درێژ دەبێتەوە، لە ناوان (چیای چاڵان و چەمی باسێرە) لە باکور و (چیای گاکوژە و لوتی قەنارەکە) لە باشور و (کانی هەرمێلە و چیای سورە هەراڵەکە) لە خۆرهەڵات دروستبووە و ساڵانە بەفر و بارانێکی زۆری لێ دەبارێت و بەناو جۆگەکەدا ڕێڕەو دەکات و دواجار دەڕژێتە ناو ڕوباری سیروانەوە. درێژییەکەی نزیکەی یەک کیلۆمەتر دەبێت.
لە چەمی بیارەوە سەرچاوەدەگرێت. کەوتووەتە نزیک جۆگەی (خواجایی) هەڵکەوتووە. لە لایەن (ئەحمەد بەگ)، کە کوڕەزای (سالاری جافر سان)ە بۆ مەبەستی بە گەڕخستنی ئاشەکەی، کە بەناوی (ئاشی ئەحمەد بەگ) ناسراوە، دروستکراوە. ئاشەکە لە لایەن (حاجی عنایت) بەڕێوەبراوە. جۆگەکە ژمارەیەکی کەم باخ ئاودەدەن، کە پێیاندەوترێت باخەکانی (وەر عمارەت)، کە موڵکی (حەمەسەعید سان) بوون و دەکەونە خوارووی بیارەوە.
کەوتووەتە سەرچەمی (تەوێڵە - پاڵانیا). بنەوانی هەڵگرتنەکەی لە تەڵانێکی نێو باخی حاجی ئەولە و کورەکانیەوە هەڵگیراوە کە بە (تەڵانەگۆرێ) ناسراوە. بە درێژایی (٦٠٠م) باخەکانی نەوشیروانی حەسەن بەگ، باخی مزگەوتی پاڵانیا، ستار قادر، عەزەی حاجی ئەولە، دووبارە باخێکی تری حەسەن بەگ ئاودەدات. لەبەرئەوەی کۆتا باخ باخچەیەکی تازەیە و کۆتایی جۆگەکەیە، بەو ناوەوە ناونراوە.
کەوتووەتە سنوری گوندی (یاڵانپێ)ی سەر بە ناحیەی (خورماڵ). لە خۆرهەڵاتەوە بەرەو باکوری خۆرئاوا درێژ بووەتەوە. لە ڕووی جوگرافییەوە کەوتووەتە نێوان (ئەشکەوتی ولەدەر و سینەوکەوڵێ و دەرەوزەردابی و دەرەونکەرە و هاڵی وڕان و بانی کونەسەرد و دۆڵە قوڵە و دۆڵی هەزاردۆڵاوی و گڵوەو چنوری و دۆڵی هاژگا) لە باکور و (چیای سوتنەجەڕ و دۆڵی وشکەناوی سەروو و دۆڵی ڕاوولێ و چیای سێخڕان و دۆڵی ڕەنگین و لوتکەی ڕاگاوشێخی و لوتکەی ئاساو وای) لە خۆرهەڵات و (دۆڵی نەیجەی و مەزاری مەحموودخانی دزڵی و دۆڵی ماسناو و گەڵباخ و لوتکەی کەمەرەسیاو و گردی تەپەنۆژانە) لە باشور و (دۆڵی لاومرۆی و لوتکەی کەلی زەرد و کانی توو و لوتکەی ملەگاو دۆڵاوێ کانی مەرزەجاڕ و دۆڵی ڕەزەمۆزان و کانی وێکەن و شوێنەواری قەڵاگا و کانی تو و هانەکڵە و کانی تفەقەتارا) لە خۆرئاواوە دەورەیانداوە. لە بەرزیی (١٣١٣م) لە ئاستی ڕووی دەریاوە دەستپێدەکات بۆ بەرزیی (١٢٢١م) لە ئاوڕێژگەکەی. درێژی (٦٠٠م) دەبێت و دەڕژێتە جۆگەی یاڵانپێ.
کەوتووەتە سنوری گوندی (دەرەتفێ)ی سەر بە شارۆچکەی (بیارە). لە خۆرهەڵاتەوە بەرەو باکوری خۆرئاوا درێژ بووەتەوە، لە نێوان (چیای چاڵان) لە باکور و (چیای گاکوژە) لە باشور و (بانی ئاوازنێ) لە خۆرهەڵات دروستبووە. ساڵانە بەفر و بارانێکی زۆری لێ دەبارێت و بە ناو جۆگەکەدا ڕێڕەو دەکات و دواجار دەڕژێتە ڕوباری سیروانەوە. درێژییەکەی لە کیلۆمەترێک زیاترە.