کانی ‌قوڵکە

دواین نوێکردنەوە: 2026-04-07


لاپەڕەی 169

کانی

کەوتووەتە نزيک مزگەوتى عومەرى کوڕى خەتاب لە ناو شاری هەڵەبجە. هۆکارى ناونانيشى بەوناوە ئەوەبووه،‌ کە ئاوەکە لە زەوييەوە هەڵقوڵاوە، هەروەها کانيەکە بيريشى هەبووە، زەويیەکانى دەوروپشتى موڵکى خەڵکى بوون، بەڵام کانيیەکە و دەوروپشتى موڵکى کەس نەبووە و هەموو خاوەن زەوييەکانى ناوچەکە سوديانلێوەرگرتووە، هەتاکو کۆتايى نەوەدەکانى سەدەى ڕابردوو کانيیەکە هەرمابوو، بەڵام بەهۆى پەرەسەندنى شار و لێدانى زۆرى بير و کەمبوونەوەى بڕى بارانەوە و داپۆشينييەوە، کانييەکە لە ئێستادا نەماوە، شوێنى کانييەکە و دەوروپشتى بووە بە خانو، ناوى گەڕەکەکەش بەناوى کانييەکەوە هاتووە و بە گەڕەکى کانيە قوڵکە دەناسرێت.

سەرچاوەکان:

  1. چاوپێکەوتنی ئامادەکار لەگەڵ (جەمال محەممەد مەحموود)ی ناسراو بە (وەستا جەمال)، لە ٥ی ١٢ی ٢٠٢٢، لە هەڵەبجە.

ئامادەکردنی: د. عادل سدیق عەلی

2

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

هەڕەسیاو

کەوتووەتە نێو دۆڵی هەڕەسیاو لە بەشی باشوری خۆرئاوای گوندی (بەڵخە). حەوزێکی بە ڕووبەری (٧ بە ٢م) لەسەر دروستکراوە و باخێک ئاودێریدەکات و دێتە خوارەوە و دەڕژێتە چەمی هەڕەسیاو، (١٣٥٠م)‌ لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە (چەمی باواندەرە) و لە باشورەوە (دۆڵی سۆڵێ) و لە خۆرئاواوە (چیای بەنەن) و لە خۆرهەڵاتەوە (دۆڵی مروەوبەگلەی) دەورەیانداوە.

هەزارکانیان

چەند کانییەکی بچوکن، دەکەونە باکوری گوندی نەوێ لە بناری چیای سورێن. لە سەرووی کانی ئافەوان هەڵکەوتوون. هاوینان کەمدەکەن. ئاوەکەیان دەچنەوە سەر چەمی ئافەوان و لەوێوە بە ئاڕاستەی دەشتەکانی بناری نەوێ لێژدەبێتەوە.

هەسارە قوڵە

کەوتووەتە باکوری خۆرئاوای گوندی (گوڵپ)ی سەر بە ناحیەی (بیارە). و (٨٧٥م)‌ لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. حەوزێکی لەسەر دروستکراوە و ئاوەکەی بۆ ئاودێریکردنی باخەکانی بەردەمی بەکاردێت. بەم ڕواڵەتانە دەورەدراوە: لە باکورەوە (دۆڵی دەرەفێڵان و دۆڵی کۆڵیت و دەرەو ولێ و دۆڵی دارچەقالە) و لە خۆرئاواوە (چنازەرکێ و دەرە سۆلان و کەمتارەوڵە و بانی بەرمەڕان) و لە باشورەوە (کارێزی مزگەوت و کانی هانە لیمۆ و گوندی گوڵپ و کانی پیرشالیار و کانی شێخ سادق و تەوەنە قایمێ) و لە خۆرهەڵاتەوە (پڕۆژەی ئاوی گوڵپ و دەرە فێڵان و دۆڵی شەوگای).

هەسارەو جنێ

کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (دەرەقەیسەر)ی سەر بە ناحیەی (بیارە). (٩٥٥م)‌ لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. حەوزێکی لەسەر دروستکراوە و ئاوەکەی بۆ ئاودێریکردنی باخەکانی بەردەمی بەکاردێت. بەم ڕواڵەتانە دەورەدراوە: لە باکورەوە (کانی دیوەخان و کانی بنجەودڕەی و گوندی بنجەودڕەی و ئاتەشگا و تەپی خاتوو ئامینە) و لە خۆرئاواوە (چیای بانی کۆڵ و چەمی دەرەلەڕای و گوندی زەردەهاڵ و کانی باخی سەفەر و کانی ڕاگا و کانی شەریف) و لە باشورەوە (هەسارە چەوتانی و کانی یەوەجەڕێ و سەروەزەن و دووەچڵە و تووەسیاو دۆڵە درێژە) و لە خۆرهەڵاتەوە (گوندی دەرەقەیسەر و کانی فەتاح بەگ و دۆڵی هانەنەوتێ و کانی توتمان و کانی قاڵاوا و دۆڵی بیارە و کانی باخی سان و دۆڵی بێزەل).

هەسارەو خوچێ

کەوتووەتە سنوری گوندی (بەڵخە)ی سەر بە ناحیەی (بیارە) لەناو دۆڵی مروەوبەگلەی لە بەشی باشوری ناوچەی گەشتیاری (مێشلە). باخی گوێز ئاودێریدەکات و دێتە خوارەوە و دەڕژێتە چەمی مروەوبەگلەی، (١٤٦٩م)‌ لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە (کانی سەرچەمە و ژنانەشەل و مێشلە و مروەوبەگلەی و هانەوڵینە) و لە باشورەوە (دۆڵی مروەوبەگلەی) و لە خۆرئاواوە (گوندی بەڵخەی سەروو خواروو) و لە خۆرهەڵاتەوە (دۆڵی شەمێ) دەورەیانداوە.

هەسارەوردکڵێ

کەوتووەتە خۆرئاوای گوندی (بەڵخە) سەر بە ناحیەی (بیارە). باخاتێکی چڕی گوێز ئاودێریدەکات و دێتە خوارەوە و دەڕژێتە چەمی بەڵخە، (١٣٦٣م)‌ لە ئاستی ڕووی دەریاوە بەرزە. لە باکورەوە (کانی هانەومەڕا و چێرسۆڵێ و کەریمە و سەرسۆڵ) و لە خۆرئاواوە (دۆڵی سینەسەحاب و بەڵخ) و لە باشورەوە (گوندی دێگە و بەڵخەی خواروو) و لە خۆرهەڵاتەوە (گوندی بەڵخەی سەروو) دەورەیانداوە.