ڕوباری سیروان

دواین نوێکردنەوە: 2026-10-15

سەرچاوە ئاویەکان

لاپەڕەی 120

یەکێکە لە لقە سەرەکییەکانی ڕوباری دیجلە. سەرچاوەکەی ‌بە دووریى (٤٦کم) کەوتووەتە باکورى شارى سنە. بەرزى ئەوشاخانەى، کە ڕوبارەکەی لێوەى سەرچاوەدەگرێت نزیکەى (٢٣٦٠م)ە له ئاستى ڕووى دەریاوه. لقى سیروان لە دوو لقى تر پێکدێت، کە یەکەمیان لە ڕوبارى (قشڵاق) و دووەمیان ئەو لقەی، کە لە ئەنجامی یەکگرتنی (کاران و ڕخانه) پێکدێت. لە قەراغ زنجیرە شاخەکانى هەورامانى باشورەوە دێت و دەگات بە هەڵەبجە و لەوێ ژمارەیەک کانى تێدەڕژێت. ڕووبەرى حەوزى ڕوبارى سیروان لە نێو هەرێمى کوردستاندا (١١٥٠٠کم)ـە. درێژییەکەی نزیکەی (٤٤٥کم) دەبێت و بەگشتی حەوزی ئاوی ڕوبارەکە بە (٣٢٦٠٠کم٢) خەمڵێنراوە. ئەم ڕوبارە سنوری نێودەوڵەتیی عێراق و ئێران پێکدەهێنێت. بە شێوەیەکی گشتی دەتوانین بڵێین سەرچاوەی ئاوەکەی لەسەرەتادا بریتییە لە یەکگرتنی (چەمی زرێبار و گردەڵان و گاران) لەگەڵ (چەمی گاوەرۆ و تەنگیبەر و تەنگیسەر) لە نزیک گوندی (ڕوار و نوێن) پاشان بەرەو (بڵ و هەجیج) دێت تا دەگاتە (هیروێ). دواتر چەمی (پاوە و شمشێر) دەڕژێنە ناوی و (دواو) پێکدەهێنن. پاشان لە (پردیوەر) لە گوندی شێخان ئاوی (نەوسود و تەشار) دەڕژێتە ناوی دواتر لە دیوی عێراق لە نزیک گوندی (گریانە) چەمی (تەوێڵە، سۆسەکان، پاڵانیان، هاوار، جاور) دەڕژێنە ناوی. دواتر ناوچەی هەورامان دەبڕێت و (زەڵان و زمکان)یشی تێدەڕژێت و دەریاچەی دەربەندیخانی لەسەر دروستکراوە. زەڵم و تانجەرۆش دەڕژێنە ناو دەریاچەکەوە. لەنێوان مکان و چیای بەمۆ و قەرەداغ دا دەڕوات و چەند ئاوێکی تریشی دێتەسەر، وەک چەمی (دێوانە) و (هەواسان) و (قۆرەتو) و (ئەڵوەند) و (نارین) پاشان دەگاتە شاری دیالە. ناوی سیروان بەپێی لێکدانەوەکان لە (سێ ئاو)ەوە هاتووە. چونکە ئەو سێ چەمەی سەرەوە، کە یەکدەگرن هەر لەوێوە بە ڕوباری سیروان دەناسرێت، تا دەگاتە دیالە. بۆچوونی دیکەپێی وایە لە وشەی (سێر)ەوە هاتووە، کە بە مانای (تێر، پڕ) دێت. وشەکە بووە بە (سێراو) واتە (تێراو) پاشان بووەتە (سیروان).

سەرچاوەکان:

  1. سەربوردێکی هەورامان و سەردانێکی تەوێڵە، عبدالرزاق عبدالرحمن محمد، چاپی یەکەم، تاران، ٢٠٠٥، ل٢٢.
  2. Haitham A. Hussein,Dependable Discharges Of The Upper And Middle Diyala Basins, Journal of Engineering ٢٠١٠, Volume ١٦, Issue ٢, Pages ٤٩٦٠ -٤٩٦٩.
  3. قضاء حلبجە، دراسە فی جغرافییە الاقلیمیە، عطاء محمدعلاءالدين، مطبعە کوردۆلۆجی، ٢٠٠٨، ص٨١.

ئامادەکردنی: کارزان عەدنان حەمەسەعید,د. ڕێباز لوقمان مستەفا

119

هاوبەشی پێبکە

بابەتە هاوپەیوەندیدارەکان

مەلا قادری قادری

زاناو خوێندەوار و مدرس و وتاربێژە، ئیمام جومعەی مزگەوتی پاوە. ساڵی ١٩٥٣ز لە نوریاو لە دایک بووە  لای مامۆستا هەڵکەوتووەکانی ئێران و عێراق خوێندوویەتی و خوێندنی تەواوکردووە.لە هەردوو کارەساتی کیمیابارانی هەڵەبجە ١٩٨٨ز و کۆڕەوە گەورەکەی ساڵی ١٩٩١ز ڕۆڵێ بەرچاوی هەبووە لە فریاکەوتن و بەتەنگەوەچوونی کوردانی باشووردا. لە پاڵ هەستی کوردانەی گەنجانی تردا، لیژنەیەکی یاریدەدەری ئاوارەکان دروستدەکات و لە وتاری جومعەدا بەتەنگەوەچوونی ئاوارەو لێقەوماوان لە تاعەت و عیبادەت بانتر وەسف دەکات. بەو هۆیەوە کوردانی ڕۆژهەڵات دەمودەستر دەبن لە پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری بەئاوارەو بریندارانی هەردوو کارەساتەکە. دوای ڕاپەڕین ڕۆڵی بەرچاوی هەبووە لە ڕوداوەکانی مەرزی نێوان باشور و ڕۆژهەڵات، خێزاندارەو  لە شاری پاوە نیشتەجێیە.

زیاتر بزانە
مامۆستایى ئاینى

هەڵەبجە لە مێژووی خوێناوی عێراقدا

نووسین و ئامادەکردنی: سەریاس جوانڕۆیی چاپی یەکەم:چاپخانە: رێدار بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، ٢٠٢٦، تیراژ: ٥٠٠ دانە ناوەڕۆکی پەیوەندار: هەڵەبجە، بەشێک لە مێژووی هەلەبجە، قۆناغی ئاوەدانکردنەوەی شار بە ناوی هەڵەبجە، قەزای گوڵعەنبەر، هەڵەبجەو هەڵبژاردن، هەندێک لەو تاوانانەی بەرانبەر هەڵەبجە ئەنجامدراون، هەڵەبجە ١٩٧٧-١٩٨٨، جەنگی عێراق و ئێران، خۆپیشاندان و ڕاپەڕینەکانتاوەکو ١٣-٥-١٩٨٧، تۆپبارانی هەڵەبجەو کارەساتی قوتابخانەکەی سیروان، پەلاماری ئێران و داگیرکردنی هەڵەبجە، ئامادەکارییەکانی ئێران بۆ هێرشکردنە سەر شاری هەڵەبجە،خەڵکی هەڵەبجە لەبەردەم چارەنوسێکی نادیاردا، چەکی کیمیایی، کیمیابارانی هەڵەبجە، ئێران چی برد لە هەڵەبجە، دۆسیەی قەرەبووکردنەوەی  هەڵەبجە لەبەردەم دادگادا، بەڵگەنامەکان.

زیاتر بزانە
کتێب

پێگەی هەورامان لە بزاڤی ڕزگاریخوازی باشوری کوردستاندا(١٩٧٥-١٩٨٨)

ئامادەکردنی: صباح مجید فتاح چاپی یەکەم، ٢٠٢٦ ناوەڕۆکی پەیوەندار: هەرەسی شۆڕشی ئەیلول و دروستبوونەوەی مەفرەزە سەرەتاییەکانی حزبەکان لە هەورامان(١٩٧٥-١٩٧٩) خەباتی چەکداری حزبەکان لە هەورامان، دۆخی دانیشتوانی ناوچەی هەورامان( ١٩٧٥-١٩٨٨) کردەی ڕاگواستنی گوندەکانی هەورامان، بزافب جەماوەری، خۆپیشاندان و ڕاپەڕینەکان لە هەورامان، کیمیابارانی دانیشتوانی ناوچەی هەورامان.

زیاتر بزانە
کتێب

هەڵەبجە لە ژێر هەوری زەهراویدا

نووسینی: د. ئارام ئەسعەدعەبدولڕەحیم، زانا ئەحمەد عەلی چاپی یەکەم، ٢٠٢٦، سلیمانی ناوەڕۆکی پەیوەندار: پوختەیەک لە مێژووی هەڵەبجە،  ناوی ، جوگرافیای ، دانیشتوانی، پێمهاتەی کۆمەڵایەتی و، ئاینی و ڕۆشنبیری ، گرتنی شاری هەڵەبجە لە لایەن سوپای ئێرانەوە. کیمیابارانکردنی هەڵەبجە، مێژووی بەکارهێنانی چەکی کیمیایی، بارودۆخی دانیشتوانیهەڵەبجەپاش کیمیاباران

زیاتر بزانە
کتێب

ئەمیر سلیم ئەمین بەگ

ڕاگەیاندن کارە، لە دایک بووی گوندی  بەڵخەی هەورامان ، ساڵی 1972. سەروتای خوێندنی لە زێدی خۆی دەستپێکردووە، قۆناغی سەرەتایی و ناوەندی لە هەڵەبجە خوێندووە، لەدواتێ قۆناغی ئامادەیی لە هەولێر خوێندووە، دەرچووی کۆلێژی زانستە ئیسلامیەکان -زانکۆی بەغدا 1995، لە ساڵی 1995پیشەی مامۆستایە -پسپۆڕی زمانی عەرەبی، لە ساڵی 2000 وەک راگەیاندکارێک کاری ڕاگەیاندن ئەکات . دەستی نوسینی شیعری هەیە بە هەردوو زمانی کوردی و عەرەبی، 18ساڵە وەک پەیامنێر لە سنوری هەڵەبجە شارەزوور هەورامان کار ئەکات، لە ساڵی 2009  پەیامنێری کەناڵی سپێدە بووە،  لە 2018 پەیامنێری کەناڵی زاگرۆس عەرەبیە تا ئێستا بەردەوامە،  خاوەنی سێ منداڵە لە هەڵەبجە نیشتەجێیە

زیاتر بزانە
ڕاگەیاندکار

وەرزی هەڵەبجە

پڕۆژەیەکی گەورەی دانراوە لە دەروازەی شاری هەڵەبجە. پانۆرامای بیرهێنانەوەی ڕووداوی کیمیابارانی هەڵەبجەیە. وەک مۆنۆمێنت و سونبولی نەمری و ژیانەوە خۆی دەنوێنێت. کاری هونەرمەند (ڕەجا محەممەد عەلی)یە و لە‌ بیرۆکە و بە سەرپەرشتی هونەرمەند خۆیشیەتی، بە کەرەستە و میتاڵی هەمان ئەو چەک و موشەکانەی بەعسن، کە ١٦ی ٣ی ١٩٨٨ دران بە شاری هەڵەبجەدا و نەتەقینەوە. ساڵی ٢٠٠١ جێبەجێکراوە. لە باخچەی تەنیشت بەڕێوەبەرێتیی کشتوکاڵی هەڵەبجەدایە. بەردەکان لە عەنەب کۆکراونەتەوە بۆ بنکەی پڕۆژەکە، لە ناوەڕاستدا دەستی نزا بە نێرگزی ڕواوەوە بەرزبوونەتەوە، کە هێمای ژیانەوەن. لەبەر گۆڕانکاریی شەقامەکە ساڵی ٢٠٢٣ لابراوە.

زیاتر بزانە
پەیکەر